Vuvuzela là chiếc kèn nhựa dài, thổi ra một nốt trầm duy nhất, trở thành âm thanh đặc trưng của World Cup 2010 ở Nam Phi. Hàng chục nghìn chiếc cùng thổi tạo ra tiếng rền như một đàn ong khổng lồ, khiến khán giả truyền hình khắp thế giới chia làm hai phe: người coi đó là bản sắc của bóng đá châu Phi, người thấy đó là tiếng ồn khó chịu và có hại cho tai. Sau giải, nhiều giải đấu và sân vận động ở châu Âu cấm hẳn vuvuzela.
Vuvuzela là gì
Vuvuzela có hình dáng đơn giản: một ống nhựa thẳng, loe dần về một đầu như chiếc phễu dài, phổ biến nhất là loại dài khoảng sáu mươi tới sáu mươi lăm phân. Người thổi mím môi rung vào đầu nhỏ, giống cách thổi kèn đồng. Vì ống không có lỗ bấm, phần lớn người cổ vũ chỉ thổi được một nốt trầm, kéo dài tuỳ hơi.
Từ "vuvuzela" được giải thích theo nhiều cách. Có người cho rằng nó gắn với âm thanh "vu vu" mà kèn phát ra, có người liên hệ với từ ngữ địa phương ở Nam Phi. Bản thân nguồn gốc của chiếc kèn cũng còn tranh cãi: có người tự nhận là người nghĩ ra nó từ nhiều chục năm trước, một số cộng đồng tôn giáo ở Nam Phi cũng khẳng định họ đã dùng một loại kèn tương tự trong nghi lễ từ lâu, và nhiều tài liệu nhắc tới những chiếc kèn làm từ sừng động vật trong truyền thống châu Phi. Điều tương đối rõ là phiên bản nhựa sản xuất hàng loạt phổ biến ở các sân bóng Nam Phi từ khoảng đầu những năm 2000.
Trước World Cup 2010, vuvuzela đã là âm thanh quen thuộc ở các trận bóng đá trong nước Nam Phi. Với người hâm mộ ở đó, thổi kèn là một phần của niềm vui đi xem bóng, giống như tiếng trống ở sân Việt Nam hay tiếng hát ở sân Anh.
Từ Cúp Liên đoàn các châu lục 2009 tới World Cup 2010
Thế giới bắt đầu chú ý tới vuvuzela từ Cúp Liên đoàn các châu lục năm 2009, giải đấu tổ chức tại Nam Phi một năm trước World Cup. Một số cầu thủ, huấn luyện viên và phóng viên than phiền rằng tiếng kèn quá ồn, khó nghe hiệu lệnh trên sân. Câu hỏi đặt ra: có nên cấm vuvuzela ở World Cup không?
FIFA cuối cùng không cấm. Lập luận được nhắc tới nhiều là vuvuzela thuộc về văn hoá cổ vũ của nước chủ nhà, và một kỳ World Cup đầu tiên trên đất châu Phi nên mang âm thanh của châu Phi. Khi World Cup 2010 khởi tranh, tiếng kèn có mặt ở gần như mọi trận.
Những gì xảy ra trong suốt giải
- Trên sân: nhiều cầu thủ cho biết khó nghe đồng đội gọi nhau. Một số đội tập luyện với tiếng vuvuzela phát qua loa để làm quen.
- Trên truyền hình: tiếng rền liên tục lọt vào micro, át cả lời bình luận. Có đài truyền hình dùng bộ lọc âm thanh để giảm bớt, vì tiếng kèn tập trung ở một dải tần khá hẹp.
- Trên khán đài: người ngồi gần những người thổi kèn chịu một mức ồn rất lớn trong nhiều giờ. Các chuyên gia thính học lên tiếng cảnh báo, và nút tai trở thành một món hàng bán chạy.
- Ngoài sân: vuvuzela trở thành món quà lưu niệm khắp thế giới, xuất hiện ở các buổi xem bóng đá đông người ở nhiều nước.
Vì sao vuvuzela gây tranh cãi
Tranh cãi quanh vuvuzela không đơn giản là "thích hay không thích". Nó chạm vào mấy câu hỏi lớn của văn hoá khán đài.
| Phe ủng hộ | Phe phản đối |
|---|---|
| Là một phần của văn hoá bóng đá nước chủ nhà, cấm đi là áp chuẩn mực nước khác lên | Âm thanh liên tục, không có nhịp, che mất tiếng hát, tiếng hô của những khán đài khác |
| Dễ dùng, ai cũng tham gia được, kể cả người không thuộc bài hát nào | Mức ồn ở gần có thể gây hại thính giác cho người thổi và người xung quanh |
| Tạo một bản sắc âm thanh dễ nhận ra cho giải đấu | Gây khó cho cầu thủ, trọng tài khi trao đổi trên sân |
| Khán giả có quyền vui theo cách của mình | Người xem truyền hình mất tiếng bình luận và không khí tự nhiên của sân |
Một điểm hay được những người mê văn hoá khán đài nhắc tới: tiếng hát, tiếng hô có lên có xuống theo diễn biến trận, còn tiếng vuvuzela gần như đều đều từ đầu tới cuối. Khán đài vì thế ít "phản ứng" với trận đấu hơn. Người phản biện thì nói rằng ở Nam Phi, cách thổi kèn cũng có nhịp và thay đổi theo trận, chỉ là khán giả nước ngoài cầm kèn lần đầu nên thổi liên tục.
Vuvuzela và đôi tai của bạn
Một vuvuzela thổi mạnh ở khoảng cách gần có thể to hơn cả tiếng trống cái. Nhiều phép đo trong và sau World Cup 2010 cho thấy mức âm ở gần người thổi vượt ngưỡng mà các khuyến cáo an toàn nghề nghiệp coi là có hại nếu tiếp xúc kéo dài. Điều này không có nghĩa là thổi một lần sẽ điếc, nhưng ngồi cạnh nhiều chiếc kèn trong cả trận thì đáng lo.
Nếu bạn đi xem một sự kiện có kèn, có trống to:
- Mang nút tai, nhất là cho trẻ em. Loại nút tai giảm âm đều vẫn cho bạn nghe rõ không khí sân.
- Không thổi kèn sát tai người khác. Quay loa kèn lên trời hoặc về phía sân thay vì về phía người ngồi trước.
- Nếu sau trận bị ù tai kéo dài quá một ngày, nghe kém đi hay đau tai, nên đi khám tai mũi họng.
Sau năm 2010: lệnh cấm lan rộng
Ngay sau World Cup, UEFA quyết định không cho phép vuvuzela tại các giải đấu do mình tổ chức. Nhiều câu lạc bộ châu Âu và các sự kiện thể thao lớn khác cũng đưa vuvuzela vào danh sách vật dụng cấm mang vào. Lý do được đưa ra thường gồm hai ý: tiếng kèn át mất văn hoá hát hò truyền thống của khán đài, và nguy cơ cho thính giác.
Câu chuyện còn có một đoạn tiếp. Trước World Cup 2014 tại Brazil, một nhạc cụ cổ vũ mới tên caxirola, dạng chiếc lắc tay bằng nhựa, được giới thiệu như "người kế nhiệm" vuvuzela. Nhưng sau khi khán giả ở một trận đấu trong nước ném caxirola xuống sân, nhà chức trách Brazil quyết định không cho mang nó vào các sân World Cup. Bài học từ đó khá rõ: dụng cụ cổ vũ bằng nhựa cứng, cầm vừa tay, rất dễ trở thành vật bị ném.
Bản thân Nam Phi vẫn giữ vuvuzela ở nhiều trận đấu trong nước. Với một phần người hâm mộ ở đó, nó vẫn là tiếng nói của khán đài.
Kèn nhựa trên khán đài Việt Nam
Ở Việt Nam, kèn nhựa cổ vũ đã có từ trước khi người ta biết tới chữ "vuvuzela". Những chiếc kèn nhựa dài, nhiều màu, bán quanh sân trước trận, là món đồ quen thuộc của khán giả bóng đá. Sau năm 2010, những chiếc kèn có hình dáng giống vuvuzela xuất hiện nhiều hơn, cả trên khán đài lẫn trong những đêm đi bão sau các chiến thắng của đội tuyển.
Quy định mang kèn vào sân tuỳ từng ban tổ chức và từng trận. Khi đội tuyển thi đấu ở các giải khu vực hay châu lục, danh sách vật dụng cấm thường do liên đoàn tổ chức giải đặt ra. Cách chắc chắn nhất là xem thông báo của ban tổ chức trước ngày thi đấu. Ngoài đường, tiếng kèn kéo dài lúc nửa đêm ở khu dân cư dễ gây phiền cho người khác, và khi đi xe máy, cầm kèn thổi là bỏ một tay khỏi tay lái, điều luật giao thông không cho phép.
Góc nhìn hôm nay
Hơn mười lăm năm sau, vuvuzela vẫn là một trường hợp hay để suy nghĩ về văn hoá khán đài. Nó cho thấy một thứ rất bình thường ở nơi này có thể trở thành gây tranh cãi khi đặt lên sân khấu toàn cầu. Nó cũng cho thấy cách cổ vũ nào chiếm hết không gian âm thanh của người khác thì sớm muộn cũng gặp phản ứng.
Nếu bạn muốn tìm hiểu thêm, hãy xem lại vài trận của World Cup 2010 và so với một trận của World Cup 2014 hay 2018. Hãy nghe kỹ phần âm thanh nền: bạn sẽ thấy sự khác nhau giữa một khán đài "rền" và một khán đài "hát". Không bên nào đúng tuyệt đối, nhưng hiểu sự khác nhau ấy giúp bạn biết mình muốn góp loại âm thanh nào khi ngồi trên khán đài.
Câu hỏi thường gặp
Vuvuzela là gì?
Vuvuzela là chiếc kèn nhựa dài khoảng sáu mươi tới sáu mươi lăm phân, thổi ra một nốt trầm, phổ biến ở các sân bóng Nam Phi. Nó nổi tiếng toàn cầu nhờ World Cup 2010, khi tiếng kèn rền vang ở gần như mọi trận.
Vì sao vuvuzela bị cấm?
Sau World Cup 2010, UEFA và nhiều sân vận động cấm vuvuzela vì tiếng kèn đều đều át mất tiếng hát truyền thống của khán đài, gây khó cho cầu thủ trao đổi và có nguy cơ hại thính giác khi tiếp xúc lâu ở gần.
Ai phát minh ra vuvuzela?
Nguồn gốc vuvuzela còn tranh cãi. Có cá nhân tự nhận là người nghĩ ra, có cộng đồng tôn giáo ở Nam Phi khẳng định đã dùng loại kèn tương tự từ lâu, và nhiều người liên hệ nó với kèn sừng truyền thống châu Phi. Phiên bản nhựa sản xuất hàng loạt phổ biến từ khoảng đầu những năm 2000.
FIFA có cấm vuvuzela ở World Cup 2010 không?
Không. Dù có nhiều phàn nàn từ Cúp Liên đoàn các châu lục 2009, FIFA vẫn để khán giả mang vuvuzela vào sân World Cup 2010, với lập luận đó là một phần văn hoá cổ vũ của nước chủ nhà.
Thổi vuvuzela có hại tai không?
Tiếng vuvuzela ở gần rất to, và tiếp xúc kéo dài có thể hại thính giác của người thổi lẫn người xung quanh. Nên dùng nút tai, không thổi sát tai người khác, và đi khám nếu ù tai kéo dài sau trận.
