Khán giả hội làng Việt xưa: cổ vũ đấu vật, đua thuyền, kéo co thế nào

Khán giả hội làng Việt xưa không ngồi trên khán đài. Họ đứng vòng quanh sới vật, chen trên đê, trên bờ sông, trèo lên cây, hò reo theo nhịp trống chiêng để cổ vũ đô vật, đội bơi, phe kéo co của làng mình. Cổ vũ ở hội làng là việc của cả cộng đồng: người xem cũng là người trong cuộc, vì thắng thua mang theo danh dự của xóm, của giáp, của làng.

Hội làng: nơi cả làng thành khán giả

Ở đồng bằng Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ, phần lớn các cuộc thi tài truyền thống gắn với lễ hội làng, thường vào mùa xuân sau Tết hoặc mùa thu sau vụ gặt. Phần "lễ" là tế thần, rước kiệu. Phần "hội" là các cuộc so tài: vật, bơi chải, kéo co, đánh đu, đánh cờ người, đá cầu, đánh phết. Người xem không mua vé. Cả làng kéo ra, cộng thêm khách thập phương từ các làng lân cận.

Điều quan trọng nhất cần hiểu: ở hội làng, cuộc thi gắn với tín ngưỡng. Nhiều làng tin rằng kéo co hay bơi chải thắng thua liên quan tới mùa màng, tới sự che chở của thành hoàng. Vì vậy tiếng hò reo của khán giả không chỉ là cổ vũ thể thao, mà còn là một phần nghi lễ.

Cổ vũ đấu vật: vòng người quanh sới

Vật là môn hầu như làng nào ở Bắc Bộ cũng có. Nơi đấu gọi là sới, thường là một khoảng đất bằng trước đình hoặc giữa bãi, có khi được rải cát hay rơm cho êm. Khán giả đứng hoặc ngồi xổm thành vòng tròn quanh sới, người đứng sau kiễng chân, trẻ con len xuống hàng đầu hoặc ngồi lên vai cha.

Trống vật giục người

Linh hồn của sới vật là tiếng trống. Người đánh trống không chỉ báo hiệu bắt đầu, kết thúc keo vật mà còn giục giã, đổi nhịp theo diễn biến. Khi hai đô vật ghì nhau lâu, tiếng trống dồn lên; khi một bên sắp ngã, cả vòng người hò theo. Nhiều nhà nghiên cứu văn hoá dân gian coi trống vật là "người cổ vũ chuyên nghiệp" đầu tiên của làng Việt, có vai trò giống người đánh trống trên khán đài sân bóng hôm nay.

Những sới vật nổi tiếng

Hai cái tên hay được nhắc nhất là vật Liễu Đôi, ở làng Liễu Đôi (vùng Hà Nam cũ, nay thuộc tỉnh Ninh Bình), và vật Mai Động ở Hà Nội. Liễu Đôi có hình thức "vật cầu", các đô vật tranh một quả cầu và đưa vào hố của bên kia, khá giống một môn đồng đội. Các lò vật ở đây có truyền thống dài, và lễ hội vật vẫn được tổ chức vào dịp đầu xuân.

Khán giả sới vật có những quy ước ngầm: không ném đồ vào sới, không chạm vào đô vật, không xúc phạm người thua. Đô vật bước vào sới thường làm động tác chào, và người thua được vỗ tay nếu đã vật hay. Đó là tinh thần mà ngày nay ta gọi là cổ vũ văn minh.

Cổ vũ đua thuyền: tiếng hò trên đê

Ở các làng ven sông, đua thuyền, còn gọi là bơi chải ở nhiều nơi Bắc Bộ, là phần hội đông vui nhất. Khán giả đứng dọc đê, trên bến, trên các thuyền nhỏ neo dọc bờ. Mỗi làng hoặc mỗi giáp có thuyền riêng, và người làng nào đứng thành cụm, hò theo thuyền làng đó.

Nhịp trên thuyền và nhịp trên bờ

Trên mỗi thuyền thường có người giữ nhịp bằng trống, chiêng, mõ hoặc tiếng hô, để cả đội tay chèo nhịp nhàng. Người trên bờ hò theo chính nhịp ấy. Bạn có thể hình dung đây là một dạng "hô – đáp" giữa thuyền và khán giả: người giữ nhịp đánh, tay chèo đáp bằng nhát chèo, khán giả đáp bằng tiếng "dô" vang dọc bờ sông.

Theo Đại Việt sử ký toàn thư, triều Lý từng dựng điện bên bến sông để vua ra xem đua thuyền, và sử cũ nhiều lần chép việc vua ngự xem bơi thuyền vào dịp lễ. Đua thuyền vì thế vừa là hội dân gian vừa là nghi lễ triều đình, và vua cũng là một khán giả.

Ở Nam Bộ, đồng bào Khmer có tục đua ghe ngo trong lễ Ok Om Bok, với tiếng trống và hò reo rất lớn dọc sông. Đây là chủ đề riêng, bạn có thể đọc thêm ở bài về cổ vũ đua ghe ngo, đua thuyền rồng.

Cổ vũ kéo co: cả hai phe cùng hò

Kéo co là môn hội làng có tính cộng đồng cao nhất, vì người kéo và người xem gần như hoà làm một. Năm 2015, kéo co (gồm cả các nghi lễ đi kèm) được UNESCO ghi danh là Di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại, trong một hồ sơ chung của Việt Nam, Campuchia, Philippines và Hàn Quốc.

Ở Việt Nam, hồ sơ có các hình thức kéo co ở nhiều địa phương, trong đó nổi tiếng là kéo co ngồi ở đền Trấn Vũ, làng Thạch Bàn (Hà Nội): người kéo ngồi bệt xuống đất, chân đạp vào nhau, cùng ghì một cây tre lớn. Ở làng Hữu Chấp (Bắc Ninh) có kéo co ngồi bằng dây song. Khán giả vây quanh, hò theo nhịp trống, và mỗi lần một bên nhích được một chút là tiếng reo bùng lên.

Ở nhiều làng, kéo co mang ý nghĩa cầu mùa, và có nơi không quan trọng ai thắng mà quan trọng là kéo cho đủ, cho vui, cho thần linh chứng giám. Có làng còn có tục để hai bên cân bằng hoặc mỗi bên thắng một keo. Với người xem hôm nay, đây là điều rất đáng suy nghĩ: cổ vũ không nhất thiết là mong đối phương thua.

Bảng so sánh: cổ vũ ở ba môn hội làng

Làng giữ trật tự cho khán giả thế nào

Hội làng đông người, nhưng làng xưa có cách riêng để giữ trật tự. Các chức dịch trong làng và người được giao việc canh hội lo việc dẹp lối, giữ khoảng trống quanh sới, quanh khu kéo co. Hương ước của nhiều làng có điều khoản phạt vạ người gây gổ, say rượu làm loạn trong ngày hội. Bạn có thể coi đó là "quy định khán đài" đầu tiên của người Việt.

Phần thưởng cho người thắng thường không lớn: tiền, vải, mâm xôi, con lợn, có nơi là một tấm biển hay danh hiệu. Cái thật sự lớn là danh dự. Một làng có đô vật giỏi, có đội bơi mạnh được cả vùng biết tên. Người làng đi xem hội làng bên mà gặp đô vật làng mình thắng thì về kể cả năm.

Từ sới vật tới khán đài sân bóng

Khi bóng đá vào Việt Nam đầu thế kỷ 20 và dần trở thành môn đông người xem nhất, nhiều thói quen của khán giả hội làng đi theo. Tiếng trống trên khán đài các sân bóng Việt, tinh thần cổ vũ theo quê hương, sự gắn bó giữa đội bóng với địa phương, đều có gốc gần gũi với hội làng. Khán giả cổ vũ đội tỉnh nhà cũng giống người làng cổ vũ đô vật làng mình: thắng là niềm tự hào chung.

Nhưng hội làng còn để lại một bài học mà sân bóng đôi khi quên: đối thủ là người làng bên, sang năm lại gặp nhau ở hội, nên dù hò hét đến đâu người ta vẫn giữ lễ. Thua thì về tập tiếp, không ai đi đập phá làng bên.

Góc nhìn hôm nay: xem hội làng như một khán giả có hiểu biết

Nhiều lễ hội có thi tài truyền thống vẫn được tổ chức hằng năm, chủ yếu vào tháng Giêng âm lịch. Nếu muốn đi xem, bạn có thể:

• Xem lịch lễ hội trên trang của sở văn hoá các tỉnh, thành hoặc báo địa phương trước Tết, vì ngày hội tính theo âm lịch và mỗi năm rơi vào ngày dương lịch khác nhau.
• Đến sớm và hỏi người làng nên đứng đâu để không cản việc của ban tổ chức, nhất là quanh sới vật và khu kéo co.
• Tôn trọng phần lễ: nhiều cuộc thi bắt đầu sau nghi lễ ở đình, đền. Bạn nên ăn mặc kín đáo, giữ yên lặng trong lúc tế.
• Không chen sát mép nước khi xem đua thuyền, nhất là khi có trẻ nhỏ.
• Hò reo hết mình, nhưng không chê bai đội thua. Đó vẫn là người địa phương, và hội là của chung.

Muốn đọc thêm, bạn có thể tìm sách Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính, các công trình về lễ hội cổ truyền của Viện Văn hoá nghệ thuật quốc gia Việt Nam, và hồ sơ di sản kéo co trên trang của UNESCO. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ở Hà Nội cũng có nhiều hiện vật về đời sống lễ hội làng.