Radio và truyền hình đã thay đổi cách người ta cổ vũ thể thao thế nào

Radio và truyền hình đã tách cổ vũ ra khỏi sân vận động. Trước đó, muốn cổ vũ bạn phải có mặt trên khán đài; từ khi có tường thuật trực tiếp, hàng triệu người cổ vũ từ phòng khách, quán cà phê, quảng trường. Ngược lại, máy quay cũng làm thay đổi chính khán đài: giờ đá, băng rôn, cách khán giả hát và cả cảm giác "mình đang được cả nước nhìn thấy".

Thời chưa có sóng: đợi kết quả ở bảng tin

Cuối thế kỷ 19, người không đến sân chỉ biết kết quả qua báo chiều, qua điện tín dán ở cửa toà báo, hoặc qua người đi xem về kể lại. Ở Anh, nhiều thành phố có các tờ báo thể thao in vội ngay chiều thứ Bảy, nổi tiếng là các tờ "báo hồng" hay "báo xanh" theo màu giấy. Người hâm mộ tụ tập trước bảng tin, đợi từng dòng kết quả. Cổ vũ khi đó gắn chặt với một địa điểm: sân, hoặc nơi có tin.

Radio: lần đầu cổ vũ cùng lúc mà không cần ở cùng chỗ

Những buổi tường thuật đầu tiên

Ở Mỹ, đài KDKA ở Pittsburgh tường thuật một trận bóng chày năm 1921, thường được nhắc là một trong những buổi tường thuật thể thao trực tiếp đầu tiên trên radio. Ở Anh, BBC tường thuật trực tiếp trận bóng đá giải vô địch đầu tiên vào tháng 1 năm 1927, trận Arsenal gặp Sheffield United. Tạp chí Radio Times khi đó in một sơ đồ sân chia ô đánh số, để người nghe theo dõi bóng đang ở ô nào khi bình luận viên phụ đọc số ô.

Có một giai thoại cho rằng thành ngữ tiếng Anh "back to square one" (quay lại vạch xuất phát) bắt nguồn từ sơ đồ chia ô này. Các nhà nghiên cứu từ nguyên học coi đây là chuyện chưa được chứng minh, vì thành ngữ chỉ phổ biến nhiều năm sau đó.

Radio thay đổi người cổ vũ thế nào

• Cộng đồng cổ động viên rộng hơn. Người ở xa sân, ở nông thôn, ở nước ngoài có thể theo đội mình mỗi tuần.
• Nghe chung. Cả gia đình, cả xóm quây quanh một chiếc đài. Ở Việt Nam, hình ảnh người ta ghé tai vào chiếc đài bán dẫn nghe tường thuật bóng đá, hay ngồi quán nước nghe chung, là ký ức của nhiều thế hệ.
• Bình luận viên thành người dẫn cảm xúc. Giọng bình luận viên lên xuống quyết định người nghe hồi hộp ra sao, giống vai trò của người đánh trống trên khán đài.

Truyền hình: khán đài nhìn thấy chính mình

Các mốc lớn

Lo ngại: truyền hình có làm sân vắng?

Khi truyền hình phổ biến, nhiều câu lạc bộ lo người ta sẽ ở nhà xem thay vì mua vé. Ở Anh, các câu lạc bộ trong nhiều năm hạn chế phát trực tiếp trận giải vô địch, và chỉ tới đầu thập niên 1980 truyền hình trực tiếp các trận giải mới trở nên thường xuyên. Giờ đá 3 giờ chiều thứ Bảy ở Anh vẫn không được phát trực tiếp trong nước cho tới nay, một quy định nhằm bảo vệ lượng khán giả ở các sân, nhất là sân hạng thấp.

Thực tế cho thấy truyền hình không giết khán đài mà đổi vai trò của nó. Khán đài trở thành một phần của sản phẩm truyền hình: một trận đá trước khán đài trống nhìn rất khác, và chính các mùa giải không khán giả năm 2020 đã cho thấy điều đó. Khi đó nhiều đài phải phát thêm tiếng khán giả ghi sẵn để người xem ở nhà đỡ thấy trống trải.

Khán đài thay đổi vì có máy quay

Băng rôn hướng về máy quay

Khi biết mình đang lên sóng, khán giả bắt đầu làm băng rôn không chỉ cho người trong sân mà cho cả người xem ở nhà. Tifo khổng lồ của các nhóm ultras, dù có từ trước, được đầu tư mạnh hơn khi nó có thể xuất hiện trên truyền hình khắp châu lục. Ngược lại, các ban tổ chức cũng siết quy định về nội dung băng rôn, vì một khẩu hiệu xấu giờ không chỉ vài nghìn người thấy.

Giờ đá theo lịch phát sóng

Lịch thi đấu ngày nay phần lớn do hợp đồng truyền hình quyết định. Với người đi sân, điều này có nghĩa là trận đá có thể dời sang tối thứ Hai, trưa Chủ nhật, hay giờ muộn để hợp giờ xem ở châu lục khác. Các nhóm cổ động viên ở châu Âu nhiều lần phản đối giờ đá bất tiện cho người đi sân khách, và đây vẫn là một chủ đề tranh cãi.

Cổ vũ để được nhìn thấy

Truyền hình tạo ra một kiểu khán giả mới: người vẫy tay khi thấy mình trên màn hình lớn của sân, người hoá trang thật nổi để máy quay chọn. Điều đó làm khán đài sặc sỡ hơn, nhưng cũng đôi khi kéo sự chú ý khỏi trận đấu. Cổ động viên lâu năm thường phân biệt người "cổ vũ cho đội" và người "cổ vũ cho máy quay".

Xem chung: khán đài mọc ra ngoài sân

Truyền hình còn tạo ra những khán đài không có sân:

• Quán cà phê, quán ăn chiếu bóng đá trở thành nơi người lạ cổ vũ cùng nhau.
• Màn hình lớn ở quảng trường, từ Hàn Quốc năm 2002 tới các khu fan fest của World Cup từ năm 2006, gom hàng chục nghìn người vào một không gian, hát, hô và ăn mừng như trên khán đài.
• Ở Việt Nam, từ AFF Cup 2008 tới hành trình của U23 Việt Nam ở Thường Châu tháng 1 năm 2018, nhiều địa phương đặt màn hình lớn ở quảng trường, nhà văn hoá, và sau trận người ta đổ ra đường. Hiện tượng đi bão là một phần của câu chuyện này, được kể riêng ở các bài về cổ động viên Việt Nam.

Mạng xã hội: khán đài thứ ba

Sau radio và truyền hình, internet và mạng xã hội mở ra một "khán đài" khác: người hâm mộ bình luận trực tiếp, chia sẻ đoạn phim từ sân, tổ chức hội nhóm trực tuyến. Điều này giúp những cổ động viên ở xa vẫn thấy mình thuộc về một cộng đồng. Mặt trái là những lời công kích cầu thủ, trọng tài lan nhanh hơn bao giờ hết, một chủ đề được bàn riêng ở bài về cổ vũ trên mạng xã hội.

Góc nhìn hôm nay: xem ở nhà mà vẫn là cổ động viên

• Xem trên kênh có bản quyền. Đó là cách ủng hộ trực tiếp cho giải đấu và các câu lạc bộ.
• Thỉnh thoảng hãy đến sân. Truyền hình không thay được tiếng ồn thật, và khán đài cần người để còn có "chất" lên sóng.
• Xem chung văn minh: ở quán hay quảng trường, giữ âm lượng vừa phải khi đã khuya, không chặn lối đi, dọn chỗ của mình khi về.
• Tìm hiểu thêm: các bảo tàng bóng đá lớn như Bảo tàng Bóng đá Quốc gia ở Manchester có khu trưng bày về lịch sử truyền thông thể thao. Các kho lưu trữ của BBC và tư liệu báo chí cũ cũng có nhiều ảnh người nghe đài, xem tivi tập thể.