Phe Xanh và phe Lục là hai nhóm cổ động đua xe ngựa lớn nhất ở trường đua Hippodrome của Constantinople. Tháng 1 năm 532, hai phe vốn ghét nhau bất ngờ liên kết chống hoàng đế Justinian, hô vang "Nika!" (Thắng!), đốt phá nửa thành phố. Cuộc bạo loạn bị dẹp bằng một cuộc thảm sát ngay trong trường đua, và nó là ví dụ cực đoan nhất trong lịch sử về chuyện một khán đài biến thành lực lượng chính trị.
Bốn màu áo của trường đua La Mã
Đua xe ngựa là môn thể thao được yêu thích nhất của thế giới La Mã, đông khán giả hơn cả đấu võ sĩ. Từ thời Rome, các đội đua được tổ chức thành bốn "phe" (factiones) mang bốn màu: Xanh lam (Veneti), Lục (Prasini), Đỏ (Russati) và Trắng (Albati). Mỗi phe là một tổ chức thật sự, có chuồng ngựa, xà ích, thợ, tiền bạc và một đội ngũ người hâm mộ.
Theo thời gian, hai phe Đỏ và Trắng yếu dần và gần như nhập vào hai phe lớn. Tới thời Đông La Mã (người đời sau quen gọi là Byzantine), cuộc chơi chủ yếu là Xanh đối đầu Lục. Khi hoàng đế Constantine dời đô về Byzantion, đặt tên mới là Constantinople (nay là Istanbul) vào năm 330, trường đua Hippodrome của thành phố được mở rộng và trở thành trái tim đời sống công cộng.
Hippodrome: sân vận động của một đế chế
Hippodrome Constantinople là một trường đua dài, hình chữ U, có dải phân cách ở giữa (spina) trang trí bằng tượng và đài tưởng niệm mang về từ khắp đế chế. Sức chứa thì sách vở đưa ra rất khác nhau, từ vài chục nghìn tới khoảng một trăm nghìn người; không có con số chắc chắn. Điều chắc chắn hơn là lô của hoàng đế (kathisma) nối thẳng với Đại cung điện, nên hoàng đế có thể ra lô mà không phải đi qua đám đông.
Chính thiết kế này làm Hippodrome đặc biệt: đây là nơi duy nhất hoàng đế và dân chúng nhìn thấy nhau trực tiếp, đông đủ. Lễ đăng quang, lễ mừng chiến thắng, tuyên bố của triều đình đều diễn ra ở đây. Khán đài vì thế không chỉ để xem đua, mà là nơi dân "nói chuyện" với vua.
Phe cổ động giống và khác ultras hôm nay thế nào
Người ta hay so phe Xanh, phe Lục với các nhóm cổ động viên cực đoan của bóng đá hiện đại. Có chỗ giống thật, nhưng cũng có chỗ khác hẳn.
| Mặt | Phe Xanh, phe Lục (thế kỷ 6) | Nhóm ultras hiện đại |
|---|---|---|
| Màu sắc nhận diện | Màu áo xà ích, quần áo, kiểu tóc riêng | Màu áo CLB, khăn quàng, cờ |
| Khu ngồi riêng | Mỗi phe một khu trên khán đài | Khán đài sau khung thành (curva) |
| Hô đồng thanh | Các câu tung hô có nhịp, có người dẫn | Bài hát, khẩu hiệu do capo chỉ huy |
| Vai trò chính thức | Có nhiệm vụ trong nghi lễ triều đình, đôi khi cả phòng thủ thành | Không có vai trò chính thức |
| Bạo lực | Có, đôi khi rất nghiêm trọng | Có ở một số nhóm, bị pháp luật xử lý |
Tung hô có nhịp
Các văn bản Byzantine, nhất là cuốn sách nghi lễ triều đình soạn vào thế kỷ 10, cho thấy các phe có những câu tung hô (acclamations) định sẵn, hô theo người dẫn, đáp lại theo từng câu. Một dạng hô – đáp đúng nghĩa. Khi vui, đó là lời chúc tụng hoàng đế. Khi bất bình, các phe có thể hô lời phàn nàn ngay trước mặt vua.
Kiểu tóc và trang phục
Sử gia Procopius, trong cuốn Mật sử viết về thời Justinian, tả đám thanh niên phe Xanh cạo tóc phía trước, để dài phía sau và mặc tay áo bó ở cổ tay, phồng ở cánh tay. Cần lưu ý: Mật sử là cuốn sách đầy thù ghét với Justinian và các phe phái, nên mức độ cường điệu là rất cao. Nhưng ý chung là: thuộc một phe nghĩa là có một "dáng vẻ" để người khác nhận ra.
Bạo loạn Nika diễn ra thế nào
Nguồn chính về sự kiện là Procopius (cuốn Chiến sử), cùng các biên niên sử như của John Malalas và Biên niên Phục sinh (Chronicon Paschale). Các nguồn khác nhau ở chi tiết, nên dòng thời gian dưới đây chỉ giữ những điểm chính được đồng thuận rộng.
- Đầu tháng 1/532: Một số người thuộc cả hai phe bị kết tội giết người và bị đem treo cổ. Việc hành hình hỏng: hai người sống sót, một người phe Xanh và một người phe Lục, được các tu sĩ đưa vào trú trong một nhà thờ.
- Ngày 13/1: Trong buổi đua ở Hippodrome, cả hai phe liên tục hô xin hoàng đế tha cho hai người này. Justinian không trả lời. Tới cuối buổi, thay vì hô cho phe mình, hai phe cùng hô "Nika!", vốn là tiếng cổ vũ quen thuộc cho xà ích thắng. Lần này nó trở thành khẩu hiệu nổi dậy.
- Những ngày sau: Đám đông phá nhà giam, đốt nhiều công trình, trong đó có nhà thờ Hagia Sophia cũ và một phần khu vực quanh cung điện. Họ đòi cách chức những quan chức bị ghét nhất, như quan thu thuế John xứ Cappadocia và luật gia Tribonian. Justinian nhượng bộ, cách chức họ, nhưng bạo loạn không dừng.
- Đỉnh điểm: Đám đông tôn Hypatius, cháu của một hoàng đế trước, lên làm hoàng đế ngay tại Hippodrome.
- Ngày 18/1: Các tướng Belisarius và Mundus đưa quân vào Hippodrome từ các lối khác nhau, chặn cửa và tấn công đám đông. Procopius ghi khoảng ba mươi nghìn người chết. Con số này đến từ nguồn cổ, các nhà sử học hiện đại thận trọng, nhưng đều đồng ý đây là cuộc thảm sát rất lớn. Hypatius bị xử tử sau đó.
Bài nói của hoàng hậu Theodora
Procopius kể rằng khi Justinian đã tính chạy trốn bằng thuyền, hoàng hậu Theodora đứng lên nói rằng bà không muốn sống mà mất ngôi, và dẫn một câu nói xưa rằng vương quyền là tấm vải liệm đẹp. Bài nói này được trích rất nhiều. Tuy vậy, các sử gia lưu ý rằng sử gia cổ đại thường tự soạn lời cho nhân vật, và Procopius không chắc có mặt trong phòng. Bạn nên đọc nó như một cảnh văn chương dựa trên sự kiện, không phải biên bản.
Vì sao hai phe thù nhau lại đứng chung
Đây là câu hỏi thú vị nhất với người quan tâm văn hoá cổ động viên. Các nhà sử học đưa ra mấy lý do:
- Một bất công chung: cả hai phe đều có người bị treo cổ và đều có người sống sót. Việc hoàng đế không tha khiến cả hai thấy mình bị coi thường.
- Thuế và quan lại: các cải cách thu thuế của Justinian làm nhiều tầng lớp bất mãn.
- Giới quý tộc lợi dụng: một số nghị viên không ưa Justinian đã chớp thời cơ, đưa Hypatius ra làm hoàng đế.
- Khán đài là nơi tụ họp duy nhất: chỉ ở Hippodrome mới có hàng chục nghìn người cùng một chỗ, cùng hô một câu.
Điều đáng nhớ là các phe ở Constantinople thường được hiểu là phe thể thao chứ không đại diện cho một tôn giáo hay giai cấp cố định. Quan điểm cũ cho rằng phe Xanh và phe Lục gắn với hai giáo phái hay hai tầng lớp đã bị nhiều nhà nghiên cứu hiện đại bác bỏ hoặc làm mềm đi.
Bài học về khán đài
Nika cho thấy những điều mà người làm bóng đá hôm nay vẫn phải tính:
- Đám đông có tổ chức là một sức mạnh. Nhóm cổ động có người dẫn, có câu hô chung, có thể chuyển từ cổ vũ sang phản đối rất nhanh.
- Lời hô có thể đổi nghĩa. "Nika" vốn là tiếng cổ vũ thể thao, chỉ trong một buổi đã thành khẩu hiệu nổi dậy.
- Nhốt đám đông là thảm hoạ. Cuộc thảm sát xảy ra vì người trong Hippodrome bị chặn lối ra. Ngày nay, thiết kế khán đài đặt việc thoát người lên hàng đầu chính vì những bài học như vậy, dù trong bối cảnh khác hẳn.
Góc nhìn hôm nay: Hippodrome còn lại gì ở Istanbul
Hippodrome nay là Quảng trường Sultanahmet (Sultanahmet Meydanı) ở Istanbul, ngay cạnh Nhà thờ Hồi giáo Xanh. Đường đua đã bị đất đá và công trình đời sau che lấp, nhưng hình dạng quảng trường vẫn đi theo đường cong cũ. Bạn có thể tìm:
- Cột đá Ai Cập của Theodosius, một cây cột Ai Cập cổ được dựng trên dải phân cách năm 390. Bệ đá chạm cảnh hoàng đế ngồi trong lô xem đua, có cả đám đông khán giả. Đây là một trong những hình ảnh khán giả Hippodrome rõ nhất còn lại.
- Cột Rắn, mang từ đền Delphi về, vốn là đài kỷ niệm chiến thắng của người Hy Lạp trước quân Ba Tư thế kỷ 5 trước Công nguyên.
- Cột xây bằng đá ở đầu kia quảng trường, từng được bọc đồng.
- Bốn con ngựa đồng của Vương cung thánh đường San Marco ở Venice, theo truyền thống được cho là mang từ Hippodrome về sau năm 1204. Bản gốc nay giữ trong bảo tàng của thánh đường.
Ngay bên cạnh là Hagia Sophia, nhà thờ mà Justinian cho xây lại sau khi bản cũ bị thiêu trong bạo loạn; công trình mới khánh thành năm 537. Đứng giữa quảng trường, bạn nhìn thấy cùng lúc nơi bạo loạn nổ ra và công trình ra đời từ đống tro của nó.
Muốn đọc thêm, bạn có thể tìm bản dịch Chiến sử của Procopius (phần chiến tranh với Ba Tư, quyển 1) và cuốn Circus Factions của nhà sử học Alan Cameron, công trình đã làm thay đổi cách hiểu về các phe phái.
Câu hỏi thường gặp
Bạo loạn Nika là gì?
Bạo loạn Nika là cuộc nổi dậy ở Constantinople tháng 1 năm 532, do hai phe cổ động đua xe ngựa Xanh và Lục cùng đứng lên chống hoàng đế Justinian. Đám đông đốt phá nhiều công trình và tôn một hoàng đế mới, trước khi bị quân đội dẹp trong trường đua Hippodrome.
"Nika" nghĩa là gì?
"Nika" trong tiếng Hy Lạp nghĩa là "Thắng!" hoặc "Chiến thắng!". Đây vốn là tiếng hô cổ vũ xà ích ở trường đua, và trong cuộc bạo loạn năm 532 nó trở thành khẩu hiệu chung của người nổi dậy.
Bao nhiêu người chết trong bạo loạn Nika?
Sử gia Procopius ghi khoảng ba mươi nghìn người chết khi quân đội tấn công đám đông trong Hippodrome. Đây là con số từ nguồn cổ, các nhà sử học hiện đại thận trọng với nó nhưng đều đồng ý thương vong là rất lớn.
Phe Xanh và phe Lục có phải là đảng phái chính trị không?
Chủ yếu không. Đó là các tổ chức đua xe ngựa và cộng đồng người hâm mộ, có vai trò trong nghi lễ triều đình. Quan điểm cho rằng hai phe gắn với hai giáo phái hay hai giai cấp đã bị nhiều nhà nghiên cứu hiện đại bác bỏ.
Hippodrome Constantinople nay ở đâu?
Hippodrome nay là Quảng trường Sultanahmet ở Istanbul, cạnh Nhà thờ Hồi giáo Xanh và Hagia Sophia. Ở đó vẫn còn cột đá Ai Cập của Theodosius, Cột Rắn và một cột xây bằng đá đứng trên dải phân cách cũ.
