Khán đài Colosseum chia chỗ ngồi theo địa vị xã hội: nghị viên ngồi sát đấu trường, kỵ sĩ ngồi ngay phía sau, dân thường lên các tầng giữa, còn phụ nữ và người nghèo nhất ở tầng gỗ trên cùng. Cả khối người ấy hò hét, đòi tha hay đòi giết võ sĩ, và hoàng đế phải lắng nghe. Ngồi ở đâu trong Colosseum cho thấy bạn là ai ở thành Rome.
Colosseum là gì, xây khi nào
Tên chính thức thời La Mã là Đấu trường Flavius (Amphitheatrum Flavium), theo tên dòng họ hoàng đế đã xây nó. Hoàng đế Vespasianus khởi công vào khoảng năm 70–72 sau Công nguyên, trên nền khu cung điện và hồ nhân tạo của Nero. Con trai ông, hoàng đế Titus, khánh thành năm 80 với chuỗi lễ hội kéo dài một trăm ngày, theo ghi chép của sử gia Cassius Dio và Suetonius. Tên "Colosseum" xuất hiện muộn hơn, có lẽ từ bức tượng khổng lồ (colossus) của Nero đứng gần đó.
Về sức chứa, các nhà nghiên cứu đưa ra nhiều con số, phổ biến nhất là khoảng năm mươi nghìn người; một số ước tính cao hơn. Không có tài liệu La Mã nào cho con số đáng tin, nên bạn nên hiểu đây là ước tính từ cấu trúc.
Đi vào: cổng đánh số và thẻ vào cửa
Colosseum có tám mươi lối vào ở tầng trệt. Phần lớn được đánh số bằng chữ số La Mã khắc trên vòm cổng, và bạn vẫn có thể đọc nhiều con số ấy khi đứng ở mặt phía bắc ngày nay. Bốn cổng không đánh số nằm ở hai trục chính, dành cho hoàng đế, quan chức và đoàn võ sĩ.
Khán giả thường được vào miễn phí: lễ hội do hoàng đế hoặc quan chức bỏ tiền tổ chức để lấy lòng dân. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng người xem cầm một loại thẻ (tessera) ghi cổng, khu vực, hàng ghế. Bằng chứng về thẻ dành riêng cho Colosseum còn ít và việc giải nghĩa còn tranh luận, nhưng hệ thống cổng đánh số nối thẳng với cầu thang lên từng tầng cho thấy dòng người được tính toán khá kỹ. Đây là điều mà các kiến trúc sư sân vận động hôm nay vẫn nhắc khi nói về thoát người.
Sơ đồ chỗ ngồi: ai ngồi tầng nào
Việc phân chỗ ngồi ở rạp hát và đấu trường được quy định bằng luật từ trước khi có Colosseum. Luật Roscia năm 67 trước Công nguyên dành mười bốn hàng ghế đầu ở rạp hát cho tầng lớp kỵ sĩ. Hoàng đế Augustus sau đó ban hành luật về chỗ ngồi trong rạp (thường gọi là lex Iulia theatralis), tách người theo địa vị, giới tính, tình trạng hôn nhân và tuổi. Colosseum kế thừa trật tự đó.
| Khu vực | Vị trí | Dành cho |
|---|---|---|
| Podium | Bục sát tường đấu trường, ghế rộng | Nghị viên, quan chức cao, các nữ tư tế Vesta, khách quý |
| Lô hoàng đế | Giữa một cạnh dài, nhìn thẳng đấu trường | Hoàng đế và gia đình, người tổ chức lễ hội |
| Tầng thứ nhất (maenianum primum) | Ngay sau podium | Tầng lớp kỵ sĩ |
| Tầng thứ hai | Giữa khán đài | Công dân La Mã, chia nhỏ theo nhóm |
| Tầng trên cùng (bằng gỗ) | Sát tường ngoài, xa đấu trường nhất | Phụ nữ, người nghèo, nô lệ (theo nhiều nhà nghiên cứu) |
Ở tầng podium, các nhà khảo cổ tìm thấy những tấm đá khắc tên các gia đình nghị viên, phần lớn từ thế kỷ 5. Đó là dạng "ghế riêng" sớm nhất mà bạn có thể hình dung: tên bạn khắc trên chỗ ngồi để không ai chiếm.
Người ngồi tầng trên cùng nhìn xuống đấu trường từ rất xa. Võ sĩ chỉ còn là những hình người nhỏ, và âm thanh chủ yếu là tiếng đám đông bên dưới. Điều này giống cảm giác của bạn khi ngồi hàng cuối một khán đài lớn: bạn xem bằng tai nhiều hơn bằng mắt.
Mái che vải và những tiện nghi khác
Colosseum có một hệ thống mái vải gọi là velarium, căng bằng dây từ các cột gỗ dọc đỉnh tường ngoài, che nắng cho một phần khán giả. Các nguồn cổ cho biết thuỷ thủ của hạm đội La Mã ở Misenum được điều đến vận hành hệ thống này, vì họ quen làm việc với buồm và dây. Cách velarium hoạt động chính xác vẫn còn được tranh luận; trên tường ngoài hôm nay bạn vẫn thấy các giá đá đỡ cột.
Người tổ chức đôi khi còn phun nước thơm để làm dịu không khí, và tung quà xuống khán đài: thẻ đổi đồ ăn, tiền, hoặc phiếu đổi quà lớn hơn. Khán giả chen nhau giành quà, đây là một phần sự náo nhiệt mà người La Mã chờ đợi.
Khán giả La Mã cổ vũ thế nào
Tiếng hô quyết định số phận
Khi một võ sĩ gục xuống và xin tha, người tổ chức thường hỏi ý đám đông. Các nguồn La Mã chép lại vài tiếng hô quen thuộc: "Habet, hoc habet!" (nó trúng rồi), "Mitte!" (thả nó ra), "Iugula!" (giết đi). Khán giả vẫy vải, la hét để xin tha cho người đã đánh hay.
Còn cử chỉ ngón tay cái, chuyện phức tạp hơn bạn nghĩ. Các văn bản Latinh có nhắc tới "pollice verso", nghĩa là "ngón cái xoay", nhưng không nói rõ xoay hướng nào. Hình ảnh ngón cái chúc xuống là giết, chĩa lên là tha phần lớn đến từ bức tranh Pollice Verso của họa sĩ Pháp Jean-Léon Gérôme năm 1872, rồi được phim ảnh nhân rộng. Giới sử học vẫn tranh cãi người La Mã thật sự ra hiệu thế nào.
Phe ủng hộ trên khán đài
Khán giả Colosseum có phe phái, giống cổ động viên hôm nay. Người ta ủng hộ từng loại võ sĩ theo kiểu trang bị: phe khiên nhỏ (parmularii) và phe khiên lớn (scutarii). Hoàng đế cũng có phe. Suetonius kể rằng hoàng đế Domitianus, người ủng hộ phe khiên nhỏ, đã trừng phạt rất nặng một khán giả chỉ vì người này buông một câu đùa rằng võ sĩ phe kia đáng gờm nhưng không đáng gờm bằng người tổ chức lễ hội. Câu chuyện cho thấy hai điều: khán giả có thể châm chọc ngay cả hoàng đế, và lời nói trên khán đài có thể trả giá đắt.
Khán đài là nơi dân lên tiếng
Trong một xã hội không có bầu cử thật sự cho dân thường, đấu trường và trường đua là nơi hiếm hoi đám đông đối mặt trực tiếp với người cầm quyền. Dân chúng hô đòi giảm giá lúa mì, đòi tha một người, phản đối một quan chức. Hoàng đế có mặt, nghe, và đôi khi chiều theo để giữ lòng dân. Nhà thơ Juvenal mỉa mai rằng dân Rome chỉ còn mong hai thứ: bánh mì và các cuộc biểu diễn (panem et circenses). Câu này về sau thành thành ngữ, nhưng bạn nên nhớ Juvenal là nhà thơ châm biếm, không phải nhà quan sát trung lập.
Bạo loạn trên khán đài: vụ Pompeii năm 59
Bạo lực giữa các nhóm khán giả không phải chuyện của bóng đá hiện đại. Sử gia Tacitus kể rằng năm 59 sau Công nguyên, tại đấu trường của Pompeii, dân Pompeii và dân thành Nuceria láng giềng cãi nhau, từ chửi bới chuyển sang ném đá rồi cầm vũ khí. Nhiều người Nuceria bị giết hoặc bị thương. Viện Nguyên lão ở Rome xử phạt: cấm Pompeii tổ chức các cuộc biểu diễn kiểu này trong mười năm, giải tán các hội nhóm lập trái phép, và lưu đày người tổ chức.
Vụ việc còn được vẽ lại trên một bức bích hoạ tìm thấy ở Pompeii, nay trưng bày tại Bảo tàng Khảo cổ Quốc gia Naples: đấu trường nhìn từ trên cao, người đánh nhau trên khán đài và cả bên ngoài, mái vải căng phía trên. Đây có lẽ là bức tranh cổ nhất về bạo loạn khán giả mà ta còn giữ được. Hình phạt "cấm tổ chức trên sân nhà" nghe rất giống án phạt mà các liên đoàn bóng đá hôm nay vẫn dùng.
Colosseum dạy gì cho khán đài hôm nay
- Thoát người là chuyện sống còn. Tám mươi cổng và hệ thống cầu thang tách luồng (người La Mã gọi các lối ra là vomitoria) vẫn được nhắc như bài học về đưa đám đông lớn vào và ra nhanh.
- Phân khu khán đài có từ rất lâu. Hôm nay ta chia theo giá vé, khu cổ động viên đội nhà, đội khách, thay vì theo địa vị. Nhưng ý tưởng "mỗi nhóm một khu" thì vẫn vậy.
- Khán đài có tiếng nói. Tiếng hô của đám đông từng ảnh hưởng tới quyết định của người cầm quyền. Đó là sức mạnh, và cũng là lý do lời nói trên khán đài cần có trách nhiệm.
- Bạo loạn bị phạt cả cộng đồng. Vụ Pompeii cho thấy một nhóm gây chuyện có thể khiến cả thành phố mất các cuộc biểu diễn trong nhiều năm.
Một điều khác hẳn: thứ người La Mã xem là cái chết thật, của người và thú. Hôm nay ta nhìn lại với sự ghê sợ, và chính điều đó giúp ta hiểu vì sao cổ vũ văn minh, coi đối thủ là người chơi chứ không phải kẻ thù, là một bước tiến dài.
Góc nhìn hôm nay: tham quan Colosseum theo góc người ngồi khán đài
Colosseum là một phần của khu di sản Trung tâm lịch sử Rome, được UNESCO công nhận từ năm 1980. Khi đến, bạn có thể thử xem nó như một khán giả xưa:
- Tìm số trên vòm cổng ở mặt phía bắc, nơi tường ngoài còn nguyên vẹn nhất.
- Lên các tầng trên nếu vé của bạn cho phép, để cảm nhận khoảng cách từ chỗ người nghèo nhất ngồi xuống đấu trường.
- Nhìn các giá đá trên đỉnh tường ngoài, nơi từng dựng cột căng mái vải.
- Tìm đá khắc tên ở khu podium; một số mảnh được trưng bày trong khu di tích.
- Ghé Bảo tàng Khảo cổ Quốc gia Naples để xem bức bích hoạ vụ bạo loạn Pompeii, rồi đi Pompeii xem đấu trường thật, một trong những đấu trường bằng đá cổ nhất còn lại.
Các loại vé, khung giờ và khu được mở thay đổi theo từng thời kỳ, nên bạn nên xem trên trang chính thức của khu Công viên Khảo cổ Colosseum trước khi đi. Muốn đọc thêm, bạn có thể tìm cuốn The Colosseum của Keith Hopkins và Mary Beard, viết dễ đọc và rất rõ chỗ nào là bằng chứng, chỗ nào là phỏng đoán.
Câu hỏi thường gặp
Colosseum chứa được bao nhiêu người?
Ước tính phổ biến là khoảng năm mươi nghìn khán giả, một số nhà nghiên cứu đưa ra con số cao hơn. Không có tài liệu La Mã nào ghi chính xác, nên mọi con số đều là ước tính từ cấu trúc còn lại.
Khán giả Colosseum ngồi theo thứ tự nào?
Nghị viên và khách quý ngồi ở podium sát đấu trường, tầng lớp kỵ sĩ ngồi ngay sau, công dân thường ở các tầng giữa. Tầng gỗ trên cùng dành cho phụ nữ và người nghèo. Trật tự này dựa trên các luật về chỗ ngồi có từ thời cộng hoà và thời Augustus.
Ngón tay cái chúc xuống có phải là ra lệnh giết võ sĩ không?
Không chắc. Văn bản Latinh chỉ nói "pollice verso" (ngón cái xoay) mà không rõ hướng. Hình ảnh ngón cái chúc xuống phổ biến nhờ bức tranh của Gérôme năm 1872 và phim ảnh, còn giới sử học vẫn tranh luận.
Colosseum được khánh thành năm nào?
Colosseum được hoàng đế Titus khánh thành năm 80 sau Công nguyên với chuỗi lễ hội một trăm ngày. Công trình do cha ông là Vespasianus khởi công vài năm trước đó.
Có bạo loạn khán giả thời La Mã không?
Có. Năm 59 sau Công nguyên, khán giả Pompeii và Nuceria đánh nhau tại đấu trường Pompeii, nhiều người chết. Viện Nguyên lão cấm Pompeii tổ chức các buổi biểu diễn như vậy trong mười năm, theo ghi chép của Tacitus.
