Khán giả Thế vận hội Olympia cổ đại không có ghế đá. Họ ngồi hoặc đứng trên hai con dốc đất đắp quanh đường chạy, phơi nắng giữa mùa hè, hò reo gọi tên vận động viên và thành bang của mình, rồi tung lá, ruy băng lên người chiến thắng. Chỉ có ban giám khảo được ngồi trên bục đá, và phụ nữ đã có chồng thì bị cấm vào xem.
Olympia là nơi nào, đại hội diễn ra khi nào
Olympia không phải một thành phố. Đó là khu thánh địa thờ thần Zeus ở miền tây bán đảo Peloponnese, nằm giữa hai con sông Alpheios và Kladeos. Theo truyền thống mà người Hy Lạp cổ dùng để tính năm, đại hội đầu tiên diễn ra năm 776 trước Công nguyên. Con số này là mốc quy ước, các nhà khảo cổ cho rằng hoạt động thi đấu ở đây có thể còn sớm hơn.
Đại hội tổ chức bốn năm một lần, vào khoảng giữa mùa hè. Trước kỳ thi, các sứ giả đi khắp thế giới Hy Lạp loan báo "hưu chiến thần thánh" (ekecheiria) để người đi xem và người đi thi qua đường an toàn.
Đại hội kéo dài nhiều thế kỷ, tới cuối thế kỷ 4 sau Công nguyên mới chấm dứt. Năm kết thúc chính xác vẫn còn tranh cãi; mốc 393 thường được nhắc gắn với các sắc lệnh của hoàng đế Theodosius I, nhưng giới sử học không thống nhất.
Sân vận động: con dốc đất, không phải khán đài đá
Nếu bạn quen hình ảnh đấu trường La Mã với các tầng ghế đá, sân Olympia sẽ làm bạn bất ngờ. Đường chạy dài khoảng 192 mét, hai bên là hai bờ đất đắp thoai thoải. Người xem ngồi thẳng trên cỏ, trên đất, hoặc đứng. Các ước tính hiện đại thường cho rằng hai bờ dốc chứa được khoảng bốn mươi nghìn người, có chỗ ghi tới bốn mươi lăm nghìn; đây là con số suy từ diện tích, không phải số đếm.
Ai được ngồi chỗ tốt
Trên bờ dốc phía nam có một bục đá dành cho các Hellanodikai, những vị giám khảo mặc áo tím, người quyết định ai thắng và phạt ai phạm luật. Đối diện họ, ở bờ phía bắc, có một bệ thờ dành cho nữ tư tế của nữ thần Demeter Chamyne. Theo nhà du ký Pausanias, viết vào thế kỷ 2 sau Công nguyên, đây là người phụ nữ đã có chồng duy nhất được phép xem thi đấu.
Phần còn lại là chỗ của tất cả. Không có vé, không có số ghế. Ai đến sớm chọn được chỗ nhìn rõ vạch đích; ai đến muộn đứng sau lưng người khác.
Lối vào của vận động viên
Vận động viên và giám khảo vào sân qua một đường hầm có mái vòm (krypte), xây vào khoảng thời kỳ Hy Lạp hoá, tức sau thời hoàng kim cổ điển. Đường hầm này vẫn còn.
Ai được đi xem
Người xem phần lớn là đàn ông Hy Lạp tự do, đến từ khắp các thành bang, kể cả các thuộc địa xa ở Sicily, nam nước Ý, Bắc Phi hay bờ Biển Đen.
Luật về phụ nữ được Pausanias chép lại khá rõ: phụ nữ đã có chồng bị cấm vào xem, và kẻ vi phạm có thể bị ném xuống từ một mỏm núi gần đó tên Typaion. Ông cũng nói thiếu nữ chưa chồng thì không bị cấm. Các nhà nghiên cứu còn tranh luận chuyện này có được thực thi đúng như ghi chép hay không.
Pausanias kể thêm câu chuyện bà Kallipateira (có bản gọi là Pherenike): bà giả làm huấn luyện viên để vào xem con trai thi đấu. Khi con thắng, bà nhảy qua hàng rào dành cho huấn luyện viên và lộ thân phận. Bà được tha vì gia đình có cha, anh em và con đều từng thắng ở Olympia. Sau vụ đó, theo Pausanias, huấn luyện viên phải khoả thân khi vào khu thi đấu. Đây là giai thoại do một tác giả viết sau sự việc nhiều thế kỷ, nên bạn nên coi như chuyện kể hơn là biên bản.
Phụ nữ không hoàn toàn đứng ngoài đại hội. Họ có thể là chủ đội xe ngựa: Kyniska, công chúa Sparta, được ghi nhận là người phụ nữ đầu tiên có xe ngựa thắng ở Olympia, vào đầu thế kỷ 4 trước Công nguyên. Người thắng giải đua xe là chủ ngựa, không phải người đánh xe, nên bà không cần có mặt trên đường đua.
Cổ vũ ở Olympia trông như thế nào
Người Hy Lạp không có trống kèn cổ vũ kiểu khán đài hiện đại, nhưng họ ồn ào chẳng kém. Các nguồn văn học mô tả khán giả la hét, vỗ tay, đứng bật dậy ở những pha về đích sát nút. Họ cổ vũ theo thành bang: người Athens hô cho người Athens, người Sparta hô cho người Sparta, người từ thuộc địa xa thì hô cho người đồng hương mà có khi họ chưa từng gặp.
Tiếng gọi tên của sứ giả
Khi một người thắng, sứ giả xướng to ba thứ: tên người đó, tên cha và tên thành bang. Đó là khoảnh khắc cả bờ dốc gào lên. Với người xem, chiến thắng không chỉ là chuyện cá nhân mà là danh dự cho cả thành phố quê nhà, giống cảm giác "chúng ta thắng" của cổ động viên ngày nay.
Ném lá và ruy băng
Người xem có tục phyllobolia: ném lá, cành, hoa lên người chiến thắng. Họ cũng buộc các dải ruy băng len (tainia) lên đầu, tay người thắng. Phần thưởng chính thức chỉ là vòng ô liu dại cắt từ cây thiêng trong thánh địa, nhưng phần thưởng thật mà người thắng mang về là tiếng tung hô, và về sau là những đặc quyền rất thực tế ở thành bang quê nhà.
Người nổi tiếng cũng bị "xem"
Olympia còn là nơi người ta đến để được nhìn thấy. Plutarch kể rằng ở kỳ đại hội sau trận Salamis, khi tướng Themistokles bước vào sân, khán giả bỏ mặc các vận động viên để nhìn ông và vỗ tay suốt cả ngày, khiến ông vui lòng nói với bạn bè rằng mình đã gặt được thành quả của công sức. Chuyện được Plutarch chép nhiều thế kỷ sau, nên nên dè dặt về chi tiết, nhưng nó cho thấy người xem Olympia không chỉ xem thi đấu.
Đi xem Olympia là một cuộc chịu đựng
Bạn đừng hình dung một ngày dễ chịu trên cỏ. Nhà triết học khắc kỷ Epictetus, sống vào thế kỷ 1–2 sau Công nguyên, liệt kê những nỗi khổ của người đi xem: nóng bức, chen chúc, khó tắm rửa, mưa thì ướt sũng, tiếng ồn và đám đông làm phiền. Rồi ông hỏi: vậy mà người ta vẫn chịu, vì cảnh tượng đáng xem. Ông dùng chuyện này để dạy học trò cách chịu đựng khó khăn trong đời.
Trong cuốn Tạp sử của Aelian, một tác giả thời La Mã, có giai thoại về một người đàn ông dọa đứa nô lệ hư rằng sẽ không phạt nó ở cối xay mà sẽ dắt nó đi xem Olympia, ý rằng nắng nóng ở đó còn khổ hơn. Đây là chuyện cười được chép lại, không phải sử liệu chính xác, nhưng nó nói được cảm giác của người thời đó.
Ăn ngủ ở đâu
Olympia không có thành phố để ở. Khán giả dựng lều, ngủ ngoài trời hoặc trú tạm quanh thánh địa. Người giàu và các phái đoàn thành bang mang theo lều lớn, đồ ăn và người hầu. Quanh khu vực mọc lên chợ tạm, người bán thức ăn, rượu, đồ cúng, tượng nhỏ. Nước là chuyện lớn: mãi tới thế kỷ 2 sau Công nguyên, nhà hảo tâm Herodes Atticus mới cho xây hệ thống dẫn nước và một đài phun nước lớn (Nymphaeum) ở thánh địa.
Bảng so sánh: khán giả Olympia và khán giả sân bóng hôm nay
| Mặt | Olympia cổ đại | Sân vận động ngày nay |
|---|---|---|
| Chỗ ngồi | Dốc đất, ngồi cỏ hoặc đứng, ai đến trước chọn trước | Ghế đánh số, khu vực theo vé |
| Vé | Không có vé | Vé điện tử hoặc vé giấy, kiểm soát ở cổng |
| Ai được vào | Chủ yếu đàn ông; phụ nữ đã có chồng bị cấm | Mọi người có vé |
| Cổ vũ theo | Thành bang quê nhà | Câu lạc bộ, đội tuyển, thành phố |
| Phần thưởng của người thắng | Vòng ô liu, ruy băng, lá ném lên người | Cúp, huy chương, tiền thưởng |
| Chỗ ở | Lều, ngủ ngoài trời | Nhà, khách sạn |
| Nỗi khổ thường gặp | Nắng, thiếu nước, chen chúc | Tắc đường, xếp hàng, giá vé |
Trường đua ngựa: nơi đông và ồn nhất
Ngoài sân chạy, Olympia có trường đua ngựa (hippodrome), nơi diễn ra đua xe bốn ngựa, xe hai ngựa và đua ngựa cưỡi. Trường đua này đã bị lũ sông Alpheios vùi lấp qua nhiều thế kỷ và cho tới nay gần như không còn dấu vết trên mặt đất; hình dung về nó chủ yếu dựa vào mô tả của Pausanias.
Đua xe ngựa là môn của giới giàu có, vì nuôi ngựa và đội xe rất tốn kém. Với khán giả, đây là màn kịch tính nhất: xe va nhau ở khúc quay, ngựa hoảng, người đánh xe ngã. Pausanias nhắc tới một vị trí ở khúc quay mà ngựa hay hoảng sợ, gọi là Taraxippos, "nỗi sợ của ngựa". Bạn có thể hiểu vì sao khán giả thích ngồi gần khúc quay: giống người xem đua xe ngày nay hay chọn chỗ ở góc cua.
Góc nhìn hôm nay: đứng trên bờ dốc ở Olympia
Khu khảo cổ Olympia ở Hy Lạp được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới từ năm 1989. Khi đến đó, bạn có thể:
- Đi qua đường hầm vòm vào sân vận động và đứng trên đường chạy. Vạch xuất phát bằng đá vẫn còn ở hai đầu.
- Leo lên bờ dốc phía bắc, ngồi xuống cỏ như khán giả xưa, nhìn sang dấu tích bục giám khảo bên kia.
- Tìm hàng tượng Zanes dưới chân đồi Kronos, gần lối vào sân. Đây là bệ các tượng thần Zeus dựng bằng tiền phạt của những người gian lận. Tên người phạm luật từng được khắc lên bệ để khán giả đi qua đều thấy.
- Vào Bảo tàng Khảo cổ Olympia để xem tượng, đồ đồng, và các hiện vật về đời sống trong thánh địa.
Bạn nên đi vào sáng sớm. Mùa hè ở Olympia vẫn nóng như thời Epictetus phàn nàn, và đứng trên bờ dốc giữa trưa sẽ cho bạn hiểu ngay vì sao người xưa coi đi xem đại hội là một phép thử sức chịu đựng.
Nếu muốn đọc thêm, bạn có thể tìm bản dịch Mô tả Hy Lạp của Pausanias, phần viết về Elis và Olympia, và các bài Đàm thoại của Epictetus. Sách phổ thông về thể thao cổ đại của các nhà nghiên cứu như Judith Swaddling hay Nigel Spivey cũng có nhiều tranh ảnh dễ đọc.
Câu hỏi thường gặp
Khán giả Olympia cổ đại ngồi ở đâu?
Khán giả ngồi hoặc đứng trên hai bờ đất đắp thoai thoải dọc đường chạy, không có ghế đá. Chỉ ban giám khảo có bục đá riêng ở bờ phía nam, và nữ tư tế của Demeter Chamyne có một bệ thờ ở bờ phía bắc.
Sân vận động Olympia chứa được bao nhiêu người?
Các ước tính hiện đại thường nói khoảng bốn mươi đến bốn mươi lăm nghìn người. Đây là con số suy ra từ diện tích bờ dốc, không có số đếm thời cổ. Người xem không có chỗ ngồi đánh số nên sức chứa thực tế dao động.
Phụ nữ có được xem Thế vận hội cổ đại không?
Theo Pausanias, phụ nữ đã có chồng bị cấm vào xem, trừ nữ tư tế của Demeter Chamyne. Thiếu nữ chưa chồng thì không bị cấm. Phụ nữ vẫn có thể thắng giải đua xe ngựa với tư cách chủ ngựa, như công chúa Kyniska của Sparta.
Người thắng ở Olympia nhận được gì?
Phần thưởng chính thức là vòng ô liu dại. Khán giả ném lá, hoa và buộc ruy băng len lên người thắng, sứ giả xướng tên người đó cùng tên cha và thành bang. Về quê, người thắng thường được hưởng nhiều đặc quyền và vinh dự.
Thế vận hội cổ đại kết thúc năm nào?
Đại hội chấm dứt vào cuối thế kỷ 4 sau Công nguyên. Mốc năm 393 hay được nhắc gắn với hoàng đế Theodosius I, nhưng năm chính xác và nguyên nhân cụ thể vẫn còn tranh cãi trong giới sử học.
