Hô – đáp (call and response): từ đồng ruộng, nhà thờ tới khán đài

Hô – đáp (tiếng Anh gọi là call and response) là cách một người hoặc một nhóm hô một câu, rồi cả tập thể đáp lại bằng một câu khác. Đây là một trong những hình thức âm nhạc lâu đời nhất của loài người: có trong các bài hát lao động trên đồng ruộng, trong nghi lễ nhà thờ, trong hò kéo gỗ, hò khoan của người Việt, và ngày nay vang lên trên mọi khán đài. Bài này kể con đường của hô – đáp từ lao động và nghi lễ tới sân vận động, và vì sao nó là "công cụ" mạnh nhất để kéo cả một khán đài vào cùng một nhịp.

Hô – đáp là gì

Cấu trúc rất đơn giản: một tiếng gọi và một tiếng đáp. Người gọi có thể là một người (người xướng, người chỉ huy), một nhóm nhỏ, hoặc một nửa khán đài. Người đáp thường là số đông. Tiếng đáp hầu như luôn ngắn hơn, cố định hơn tiếng gọi, để ai cũng đáp được mà không cần học trước.

Điều làm hô – đáp khác với hô đồng thanh là tương tác. Người đáp không chỉ hát theo mà đang "trò chuyện" với người gọi. Họ phải chú ý lắng nghe để đáp đúng lúc, và chính sự chú ý ấy kéo họ vào không khí chung.

Từ đồng ruộng và xưởng thợ

Bài ca lao động

Ở nhiều nền văn hoá, hô – đáp gắn với lao động tập thể: kéo thuyền, kéo gỗ, giã gạo, chèo đò. Khi nhiều người cùng làm một việc nặng, cần một nhịp chung để dồn sức đúng lúc. Người xướng hô một câu, cả nhóm đáp và cùng kéo. Hô – đáp ở đây không phải để giải trí mà để phối hợp sức.

Các nhà nghiên cứu âm nhạc thường nhắc tới truyền thống hô – đáp đậm nét trong âm nhạc nhiều vùng ở châu Phi, và cách truyền thống ấy theo những người châu Phi bị đưa sang châu Mỹ, trở thành một phần của các bài hát lao động, bài hát tôn giáo của người Mỹ gốc Phi, rồi đi vào blues, gospel, jazz. Đây là con đường được giới nghiên cứu chấp nhận rộng rãi, dù chi tiết từng giai đoạn còn nhiều cách diễn giải.

Hò lao động của người Việt

Tiếng Việt có cả một kho hò lao động mang cấu trúc hô – đáp: hò kéo gỗ, hò kéo lưới, hò giã gạo, hò chèo thuyền, hò khoan ở nhiều vùng. Thường có một người "cái" (người xướng) cất câu hò, và những người "con" đáp lại bằng những tiếng đệm như "dô ta", "hò khoan" vào đúng nhịp dồn sức. Ai từng nghe một đoạn hò kéo gỗ đều nhận ra cái nhịp ấy rất gần với nhịp hô trên khán đài.

Ngoài lao động, văn hoá Việt còn có hát đối đáp, như hát quan họ Bắc Ninh với lối hát canh giữa các bọn quan họ nam và nữ, hay hát ví, hát giặm, hát đúm. Đây là đối đáp nghệ thuật tinh tế hơn hô – đáp khán đài rất nhiều, nhưng chung một tinh thần: âm nhạc là cuộc trò chuyện giữa hai bên.

Từ nghi lễ tôn giáo

Trong nhiều truyền thống tôn giáo, hô – đáp là cách để cộng đồng cùng tham gia nghi lễ. Ở các nhà thờ Tin Lành Anh và Scotland thời xưa, khi nhiều người không biết chữ và không có sách thánh ca, có lối "xướng từng dòng" (lining out): người xướng đọc hoặc hát một dòng, cả giáo đoàn hát lại. Lối này sau đó cũng xuất hiện trong các nhà thờ ở Mỹ. Ở nhiều tôn giáo khác, lời xướng của chủ lễ và lời đáp của người dự lễ cũng theo cấu trúc tương tự.

Điểm chung với khán đài là: khi số đông không thể thuộc hết lời, hô – đáp cho phép một người dẫn, số đông theo mà không ai bị bỏ lại.

Từ thao trường

Quân đội nhiều nước dùng những bài hô khi hành quân, chạy bộ: người chỉ huy hô một câu, cả đơn vị đáp lại theo nhịp bước chân. Ở Mỹ, lối hô hành quân có vần (gọi là cadence) thường được gắn với câu chuyện về một binh nhì tên Willie Duckworth ở thập niên 1940, dù những hình thức tương tự chắc chắn đã có từ trước. Nhiều đội thể thao học lối hô này khi khởi động, và từ sân tập nó lan lên khán đài.

Hô – đáp trên khán đài ngày nay

Trên sân vận động, hô – đáp có nhiều dạng:

Ở Việt Nam, dạng phổ biến nhất là chỉ huy – khán đài: người đánh trống hoặc người cầm loa hô "Việt Nam!", khán đài đáp bằng ba tiếng vỗ tay hoặc lặp lại khẩu hiệu. Dạng khán đài – khán đài cũng xuất hiện ở những trận đông, khi một bên hô "Việt" và bên kia đáp "Nam", nhưng cần người điều phối giữa các khu.

Tiếng vỗ tay kiểu Viking của khán giả Iceland ở Euro 2016 cũng là một dạng hô – đáp: người dẫn đánh một tiếng trống, cả khán đài đáp bằng một tiếng vỗ tay kèm tiếng "hu" trầm, nhịp nhanh dần. Câu chuyện đầy đủ có bài riêng trong mục Văn hoá khán đài thế giới.

Vì sao hô – đáp hiệu quả đến vậy

• Không cần thuộc lời: người mới chỉ cần nghe hai lần là biết phải đáp gì.
• Giữ sự chú ý: phải lắng nghe để đáp đúng lúc, nên người tham gia không bị lơ đãng.
• Có chỗ nghỉ: trong lúc người gọi hô, người đáp được lấy hơi; hô liền nhiều phút không mệt như hát liên tục.
• Tạo cảm giác "ta": mỗi lần đáp là một lần xác nhận mình thuộc về nhóm. Các nhà tâm lý học xã hội gọi đây là sự hoà nhịp tập thể, chủ đề có bài riêng trong mục Tâm lý học cổ động viên.
• Dễ điều chỉnh: người gọi có thể đổi câu, đổi tốc độ, tăng giảm cường độ theo diễn biến trận đấu.

Góc nhìn hôm nay: tổ chức một màn hô – đáp

Nếu bạn là người đánh trống hay người dẫn cổ vũ của một nhóm, vài nguyên tắc giúp màn hô – đáp thành công:

1. Tiếng đáp phải ngắn và cố định: một, hai tiếng là đủ.
2. Báo trước bằng động tác: giơ tay, quay mặt về phía khán đài để mọi người biết sắp bắt đầu.
3. Bắt đầu chậm, tăng dần: vài lượt đầu chậm để mọi người bắt nhịp, sau đó mới nhanh dần.
4. Kết thúc dứt khoát: một tiếng hô dài chung hoặc một tràng vỗ tay để khép lại, tránh để màn hô tắt dần.
5. Chọn thời điểm: lúc đội nhà cần động viên, lúc nghỉ giữa hiệp, lúc trước khi đá phạt góc, không phải lúc trận đấu đang diễn ra căng thẳng mà khán giả muốn tập trung xem.

Nếu muốn nghe hô – đáp nguyên gốc, hãy tìm các bản ghi hò kéo gỗ, hò giã gạo do các viện nghiên cứu âm nhạc dân gian sưu tầm, hoặc nghe một đoạn quan họ đối đáp. Bạn sẽ thấy tiếng hô trên khán đài hôm nay có những người ông bà rất xa xưa.