Phân biệt chủng tộc trên khán đài và các chiến dịch chống kỳ thị

Phân biệt chủng tộc trên khán đài là khi cổ động viên dùng tiếng hô, tiếng kêu bắt chước con vật, cử chỉ, băng rôn hoặc vật ném để xúc phạm cầu thủ, trọng tài hay khán giả khác vì màu da, dân tộc, tôn giáo. Từ thập niên 1990, các tổ chức như Kick It Out ở Anh, mạng lưới Fare ở châu Âu, rồi UEFA và FIFA đã dựng dần một hệ thống chống lại: chiến dịch truyền thông, quy trình dừng trận ba bước, án phạt đóng sân và cả những bản án hình sự đầu tiên dành cho người cổ vũ bằng lời lẽ kỳ thị.

Phân biệt chủng tộc trên khán đài trông như thế nào

Không phải lúc nào nó cũng ồn ào. Bên cạnh những tiếng hô tập thể dễ nhận ra, có nhiều dạng lặng lẽ hơn:

• Tiếng kêu bắt chước con vật mỗi khi một cầu thủ da màu chạm bóng.
• Ném chuối hoặc vật mang hàm ý xúc phạm xuống sân.
• Băng rôn, biểu tượng gắn với các tư tưởng cực đoan.
• Những lời gọi tên miệt thị theo dân tộc, tôn giáo, thường được biện minh là "chỉ đùa", "ở sân ai cũng nói thế".
• Trên mạng: bình luận, tin nhắn kỳ thị gửi thẳng vào trang cá nhân cầu thủ sau trận.

Bài này không trích lại bất kỳ khẩu hiệu nào, vì nhắc lại nguyên văn cũng là lan truyền nó thêm một lần.

Những mốc chính trong cuộc chiến chống kỳ thị

Danh sách này chưa đầy đủ, nhưng cho thấy hướng đi: từ kêu gọi, sang quy định, rồi sang chế tài thật.

Quy trình ba bước: khi trọng tài dừng trận

UEFA áp dụng một quy trình mà FIFA sau đó cũng đưa vào hướng dẫn của mình. Khi có hành vi kỳ thị nghiêm trọng từ khán đài:

1. Bước một: Trọng tài dừng trận, yêu cầu phát thông báo qua loa sân đề nghị khán giả chấm dứt ngay.
2. Bước hai: Nếu vẫn tiếp diễn, trọng tài có thể đưa hai đội vào đường hầm trong một khoảng thời gian, kèm thông báo mới.
3. Bước ba: Nếu vẫn không dừng, trận đấu có thể bị huỷ hẳn, và ban kỷ luật sẽ quyết định kết quả.

Ý nghĩa của quy trình này nằm ở chỗ: nó biến khán đài thành bên chịu trách nhiệm. Khi tiếng hô kỳ thị có thể khiến chính đội nhà mất trận, phần lớn khán giả xung quanh sẽ có lý do để lên tiếng.

Câu lạc bộ, liên đoàn bị phạt thế nào

Giống như với pháo sáng hay ném vật thể, các quy chế kỷ luật áp dụng nguyên tắc câu lạc bộ, liên đoàn chịu trách nhiệm về cổ động viên của mình. Với hành vi kỳ thị, hình phạt thường nặng hơn:

• Phạt tiền, thường cao hơn các vi phạm khác.
• Đóng một phần hoặc toàn bộ khán đài trong một hoặc nhiều trận.
• Thi đấu không khán giả.
• Buộc treo băng rôn chống kỳ thị theo mẫu của cơ quan quản lý ở các trận tiếp theo.
• Trường hợp nghiêm trọng hoặc tái phạm: trừ điểm, xử thua, loại khỏi giải theo quy chế.

Ở cấp cá nhân, nhiều nước cho phép cấm người vi phạm đến sân nhiều năm, và ngày càng nhiều nơi xử lý hình sự. Ở Anh, lệnh cấm đến sân (football banning order) từ năm 2022 còn được mở rộng cho cả hành vi xúc phạm kỳ thị trên mạng.

Vì sao kỳ thị vẫn còn trên khán đài

Sức mạnh của "chúng ta"

Khán đài là nơi bản sắc nhóm được đẩy lên rất cao. Tâm lý học xã hội đã chỉ ra rằng chỉ cần chia người thành hai nhóm, dù tiêu chí vô nghĩa, người ta đã bắt đầu ưu ái nhóm mình. Khi tình cảm với đội bóng hoà vào định kiến có sẵn ngoài xã hội, đối thủ không còn chỉ là "đội kia" mà bị gán thêm nhãn về màu da, gốc gác.

"Chỉ là đùa" và sự im lặng

Ít ai nghĩ mình là người phân biệt chủng tộc. Nhiều người tham gia tiếng hô vì xung quanh ai cũng hô, coi đó là một phần không khí trận đấu. Sự im lặng của những người còn lại khiến nhóm nhỏ tưởng rằng mình được cả khán đài ủng hộ.

Cầu thủ là người thật

Nhiều cầu thủ từng chia sẻ công khai cảm giác khi bị kêu tiếng con vật giữa sân: không chỉ là tức giận trong chín mươi phút, mà là nỗi lo cho con cái, gia đình đang xem truyền hình. Năm 2014, khi một quả chuối bị ném xuống sân ở Tây Ban Nha, hậu vệ Dani Alves nhặt lên ăn rồi đá tiếp; khoảnh khắc đó lan khắp thế giới, nhưng chính các cầu thủ cũng nói rằng không ai nên phải "đáp trả cho khéo" những chuyện như thế.

Ở châu Á và Việt Nam

Bóng đá châu Á cũng không đứng ngoài. AFC có quy định chống phân biệt đối xử trong quy chế kỷ luật, và đã nhiều lần phạt các liên đoàn, câu lạc bộ vì hành vi của cổ động viên. Với khán đài Việt Nam, dạng phổ biến hơn là những bình luận kỳ thị trên mạng nhằm vào cầu thủ nhập tịch, cầu thủ nước ngoài thi đấu ở V-League hoặc cầu thủ đội bạn trong khu vực sau những trận căng thẳng. Hình thức khác nhưng bản chất giống nhau: tấn công một người vì nguồn gốc chứ không vì những gì họ làm trên sân.

Một biến thể gần gũi hơn là kỳ thị vùng miền giữa các khán đài trong nước. Chủ đề này có bài riêng, vì nó có những cơ chế và hậu quả riêng với bóng đá Việt Nam.

Góc nhìn hôm nay: một cổ động viên bình thường làm được gì

Bạn không cần là người nổi tiếng hay lãnh đạo hội cổ động viên để góp phần. Những việc cụ thể:

• Không tham gia. Đơn giản nhất và quan trọng nhất. Tiếng hô kỳ thị chỉ mạnh khi có nhiều người hô theo.
• Báo cáo. Báo cho nhân viên an ninh, ghi lại khu khán đài, hàng ghế, thời điểm. Ở Anh có ứng dụng báo cáo của Kick It Out; nhiều câu lạc bộ có đường dây hoặc biểu mẫu riêng.
• Đừng chia sẻ lại. Video có tiếng hô kỳ thị, nếu cần gửi, hãy gửi cho câu lạc bộ hoặc cơ quan chức năng, đừng đăng lên mạng kèm bình luận hả hê.
• Ủng hộ cầu thủ bị xúc phạm. Vỗ tay khi họ chạm bóng là cách khán đài cho thấy nhóm nhỏ kia không đại diện cho ai.
• Tìm hiểu thêm. Trang của Kick It Out, Fare, mục chống phân biệt đối xử trên trang UEFA và FIFA có tài liệu dễ đọc về lịch sử và cách báo cáo.