Pháo sáng trên khán đài: vì sao bị cấm và nguy hiểm đến đâu

Pháo sáng bị cấm trên khán đài vì nó là một ngọn lửa hoá học cháy ở nhiệt độ rất cao, không dập được bằng cách thông thường, lại được đốt giữa hàng nghìn người đứng sát nhau. Một que pháo sáng có thể gây bỏng sâu, làm nghẹt thở bằng khói, khiến trận đấu phải dừng, và đã từng giết người trên khán đài. Vì thế gần như mọi liên đoàn bóng đá, từ FIFA, UEFA tới VFF, đều coi pháo sáng là vi phạm nặng và phạt thẳng vào câu lạc bộ có cổ động viên đốt.

Pháo sáng là gì, và vì sao nó khác một ngọn đuốc

Thứ cổ động viên quen gọi là "pháo sáng" thường là pháo hiệu cầm tay, vốn được làm ra để người đi biển gọi cứu nạn. Nó phải sáng chói giữa sương mù, cháy được trong gió mạnh và mưa to, thậm chí cháy tiếp khi rơi xuống nước. Những đặc điểm giúp cứu người giữa biển lại biến nó thành mối nguy giữa khán đài.

Bên trong pháo hiệu là hỗn hợp chất cháy và chất oxy hoá đi kèm. Nghĩa là ngọn lửa không cần lấy không khí xung quanh để duy trì: nó tự mang theo "khí thở" của mình. Các tài liệu an toàn hàng hải và cơ quan cứu hoả châu Âu thường nêu nhiệt độ ngọn lửa ở mức trên một nghìn độ C, nhiều nguồn ghi khoảng 1.600 độ C hoặc hơn. Ở nhiệt độ đó, kim loại mỏng có thể chảy, vải tổng hợp của áo đấu bắt lửa và dính vào da.

So với một ngọn nến hay bật lửa, khác biệt nằm ở ba điểm:

• Không dập được bằng nước hay bằng cách đè lên. Chất oxy hoá có sẵn khiến ngọn lửa vẫn cháy dù bị che kín. Người đứng gần thường không biết điều này và cố giẫm hoặc lấy áo trùm, kết quả là bỏng thêm.
• Khói dày và độc. Khói màu từ pháo hiệu chứa các hạt mịn và hợp chất kim loại tạo màu. Trong khán đài có mái che hoặc nhà thi đấu kín, khói đọng lại rất nhanh.
• Thời gian cháy kéo dài. Một que cháy cả chục giây tới cả phút, đủ lâu để một cú xô đẩy biến nó thành vật rơi vào người khác.

Những gì có thể xảy ra trên một khán đài đông người

Khán đài cổ động viên thường là nơi đông và chật nhất sân. Người ta đứng, nhảy, khoác vai nhau. Khi một que pháo sáng được giơ lên ở đó, rủi ro không chỉ dành cho người cầm.

Bỏng và cháy quần áo

Xỉ nóng nhỏ giọt từ đầu que rơi xuống tóc, vai, gáy người đứng dưới. Khăn quàng, áo khoác nylon, băng rôn vải tổng hợp đều bén lửa. Trẻ em đứng thấp, ngang tầm tay người lớn, là đối tượng dễ bị xỉ rơi trúng mặt nhất.

Khói che tầm nhìn và gây hoảng loạn

Khói đặc khiến người đứng giữa đám đông không thấy lối ra, không thấy bậc thang. Người hen suyễn, người già có thể khó thở. Chỉ cần vài người hoảng hốt chen ra cũng đủ tạo một dòng xô đẩy trên bậc khán đài dốc. Phần an toàn đám đông nói chung thuộc một chủ đề khác; ở đây chỉ cần nhớ: khói và chen lấn là cặp nguy hiểm nhất trong một khu đứng chật.

Ném sang người khác

Nguy hiểm nhất là khi pháo sáng không còn được cầm mà bị ném hoặc bắn đi. Đó không còn là "màn trình diễn" nữa, mà là tấn công người khác bằng một vật cháy ở nhiệt độ hàng nghìn độ.

Những vụ việc đã thành bài học

Các cơ quan quản lý bóng đá không cấm pháo sáng vì lý thuyết. Danh sách tai nạn đủ dài để mỗi lần nhắc đến lại có thêm một trường hợp mới. Vài vụ được ghi nhận rộng rãi:

Ba vụ ở ba thời điểm cách nhau gần hai mươi năm cho thấy hai điều. Thứ nhất, người thiệt mạng trong các vụ ở Cardiff và Oruro không phải là người đốt, mà là người ngồi xem, có khi ở tận phía bên kia sân. Thứ hai, chỉ cần vài que pháo sáng là đủ để hàng chục nghìn khán giả mất trận đấu họ đã mua vé.

Ở Việt Nam, báo chí nhiều lần đưa tin cổ động viên đốt pháo sáng tại các sân V-League và đội tuyển, có lần pháo sáng bị ném sang khán đài khác hoặc xuống đường piste. Sau những trận như vậy, Ban Kỷ luật VFF thường ra quyết định phạt tiền câu lạc bộ chủ nhà hoặc câu lạc bộ có cổ động viên vi phạm; có trường hợp đội bị buộc thi đấu không khán giả hoặc đóng một khu khán đài trong một số trận.

Luật nói gì: từ FIFA tới sân Việt Nam

Nguyên tắc "câu lạc bộ chịu trách nhiệm"

Trong Quy chế kỷ luật của FIFA và UEFA có một nguyên tắc ít cổ động viên để ý: câu lạc bộ và liên đoàn chịu trách nhiệm về hành vi của cổ động viên mình, kể cả khi bản thân đội bóng không có lỗi. Giới luật thể thao gọi đây là trách nhiệm nghiêm ngặt (strict liability). Đốt hoặc ném pháo sáng nằm trong danh sách hành vi bị phạt rõ ràng.

Hệ quả là mỗi que pháo sáng trên khán đài có thể biến thành một khoản phạt cho đội bạn yêu. Ở các giải châu Âu, UEFA thường phạt theo từng vụ, và tổng tiền phạt pháo sáng của một câu lạc bộ trong một mùa có thể rất lớn. Lặp lại nhiều lần, hình phạt nâng lên thành đóng cửa một phần sân, cấm bán vé cho cổ động viên đội đó ở trận sân khách, hoặc thi đấu không khán giả.

Ở Việt Nam

Điều lệ các giải do VFF và VPF tổ chức đều cấm mang pháo, pháo sáng, vật dễ cháy nổ vào sân. Ban tổ chức trận đấu và lực lượng an ninh kiểm soát ở cổng. Bên cạnh kỷ luật thể thao với câu lạc bộ, người mang, đốt pháo trái phép còn có thể bị xử lý theo pháp luật về quản lý pháo (Nghị định 137/2020/NĐ-CP quy định việc quản lý, sử dụng pháo) và các quy định xử phạt vi phạm hành chính về an ninh, trật tự; trường hợp gây thương tích hoặc gây rối nghiêm trọng có thể bị xử lý hình sự. Mức phạt cụ thể phụ thuộc hành vi và văn bản đang có hiệu lực, nên bạn nên xem thông báo của ban tổ chức trước mỗi trận.

Ở Anh

Anh là một trong những nơi xử nghiêm nhất. Từ giữa thập niên 1980, luật về kiểm soát rượu bia và vật dụng tại sự kiện thể thao (Sporting Events Act 1985, được bổ sung sau đó) coi việc mang pháo sáng, pháo hoa vào sân bóng là một tội hình sự. Người bị kết án có thể nhận lệnh cấm đến sân (football banning order) trong nhiều năm.

Lý lẽ "pháo sáng là một phần văn hoá" và vì sao chưa thuyết phục

Không thể viết về pháo sáng mà bỏ qua góc nhìn của một bộ phận cổ động viên, đặc biệt các nhóm ultras ở châu Âu. Họ cho rằng ánh lửa đỏ trên khán đài là truyền thống, là "linh hồn" của khán đài, và rằng việc cấm hoàn toàn chỉ đẩy hành vi này vào bóng tối. Ở Đức và vài nước Bắc Âu, đã có những cuộc đối thoại giữa hội cổ động viên, câu lạc bộ và cơ quan chức năng về khả năng cho phép "trình diễn có kiểm soát" trong khu vực riêng. Đến nay chưa có mô hình nào được các liên đoàn lớn chấp nhận rộng rãi, và các cuộc thử nghiệm được báo chí nhắc tới vẫn còn gây tranh cãi.

Vì sao lý lẽ "văn hoá" chưa đủ? Vì những người phải gánh rủi ro không được hỏi ý kiến. Một cổ động viên đứng cạnh, một em nhỏ đi cùng bố, một người lính cứu hoả trực sân, một cầu thủ đang đá phạt góc gần khán đài: không ai trong số họ chọn đứng cạnh một ngọn lửa hơn nghìn độ. Bầu không khí cuồng nhiệt có thể tạo ra bằng nhiều cách khác mà không đặt ai vào nguy cơ bỏng.

Thay pháo sáng bằng gì để khán đài vẫn rực rỡ

Những khán đài nổi tiếng nhất thế giới không cần pháo sáng mới tạo được hình ảnh khó quên. Bạn có thể nghĩ tới các cách sau:

1. Tifo và khăn giơ cao. Một bức tranh lớn trải ra trước giờ bóng lăn, hay cả khán đài giơ khăn cùng lúc, cho hiệu ứng thị giác mạnh không kém.
2. Đồng thanh và vỗ tay theo nhịp. Âm thanh của mười nghìn người hát cùng một nhịp là thứ cầu thủ nhớ lâu nhất.
3. Đèn điện thoại. Ở sân có mái hoặc trận tối, cả khán đài bật đèn flash trong một khoảnh khắc đã thành hình ảnh quen thuộc, vừa đẹp vừa an toàn.
4. Màu áo đồng nhất. Một khán đài mặc cùng màu đã đủ để camera truyền hình lia qua phải dừng lại.

Góc nhìn hôm nay: bạn nên làm gì khi thấy pháo sáng

Bạn không cần, và không nên, tự mình xử lý. Nhưng vài việc nhỏ có thể giúp chính bạn và người bên cạnh:

• Tránh xa nguồn lửa và khói. Dịch sang hướng gió ngược, che mũi miệng bằng khăn, đặc biệt nếu đi cùng trẻ nhỏ hoặc người lớn tuổi.
• Không giẫm, không dập bằng tay. Pháo sáng vẫn cháy dù bị che. Để nhân viên an ninh có bình chữa cháy và dụng cụ chuyên dụng xử lý.
• Báo cho nhân viên an ninh hoặc ban tổ chức gần nhất, nói rõ vị trí khán đài, số khu.
• Đừng cổ vũ người đốt. Vỗ tay hay quay video đăng lên mạng với vẻ thích thú chỉ làm hành vi này được lặp lại.
• Nếu bị bỏng: làm mát vùng bỏng bằng nước sạch mát (không dùng đá), tháo trang sức gần vùng bỏng, che bằng vải sạch và đến trạm y tế của sân. Vết bỏng do pháo sáng thường sâu hơn vẻ ngoài, nên đi khám dù trông có vẻ nhẹ.

Muốn tìm hiểu thêm, bạn có thể đọc phần quy định an toàn sân vận động trên trang của FIFA và UEFA, hoặc các thông báo kỷ luật của VFF sau mỗi vòng đấu: mỗi quyết định phạt đều ghi rõ hành vi, trận đấu và mức xử lý, cho thấy cái giá thật của một que pháo sáng.