Khán đài đứng (terrace) của bóng đá Anh ra đời vào cuối thế kỷ 19, khi công nhân nhà máy được nghỉ chiều thứ Bảy và đổ về sân xem đội của thị trấn mình. Từ những bờ đất đắp, các câu lạc bộ xây bậc đứng bằng gỗ, rồi bằng bê tông, chứa hàng chục nghìn người chen vai nhau. Chính trên những bậc đứng ấy, văn hoá cổ động viên bóng đá hiện đại hình thành: đứng cùng một chỗ mỗi tuần, hát cùng nhau, và coi đội bóng là của thị trấn.
Bóng đá trở thành môn của công nhân
Bóng đá có luật thống nhất ở Anh khi Hiệp hội Bóng đá (FA) được thành lập năm 1863. Cúp FA bắt đầu từ mùa 1871–72. Ban đầu đây là môn của các trường tư và giới trung lưu. Nhưng chỉ trong vài chục năm, trung tâm của bóng đá dịch chuyển lên các thị trấn công nghiệp ở miền Bắc nước Anh và vùng Midlands.
Ba điều làm nên sự dịch chuyển đó:
- Nửa ngày nghỉ thứ Bảy. Các luật về nhà máy trong thế kỷ 19 dần rút ngắn giờ làm, và ở nhiều ngành, công nhân được nghỉ từ trưa thứ Bảy. Chiều thứ Bảy trở thành giờ bóng đá, và tới hôm nay giờ đá truyền thống ở Anh vẫn là 3 giờ chiều thứ Bảy.
- Đường sắt. Tàu hoả cho phép đội bóng và cổ động viên đi sang thị trấn khác. Các chuyến tàu riêng chở cổ động viên đi sân khách dần trở nên quen thuộc.
- Chuyên nghiệp hoá. FA chấp nhận cầu thủ chuyên nghiệp năm 1885. Năm 1888, Football League ra đời với mười hai câu lạc bộ, tất cả từ miền Bắc và Midlands. Đội bóng cần tiền trả lương, nên cần khán giả mua vé.
Nhiều câu lạc bộ ra đời từ chính nơi làm việc hay nhà thờ của khu dân cư. Ví dụ hay được nhắc: Manchester United khởi đầu với tên Newton Heath, đội của công nhân một công ty đường sắt; Arsenal khởi đầu ở khu xưởng quân giới Woolwich; West Ham United có gốc từ đội của xưởng đóng tàu Thames Ironworks. Khán giả vì thế xem đồng nghiệp, hàng xóm của mình đá.
Từ dây thừng tới bậc đứng
Những sân bóng đầu tiên chỉ là bãi cỏ quây dây thừng. Khán giả đứng sát mép sân, người sau kiễng chân nhìn qua vai người trước. Khi lượng người đông lên, câu lạc bộ đắp đất thành bờ dốc quanh sân, có chỗ dùng xỉ than từ nhà máy, đường sắt, vì đó là vật liệu rẻ nhất ở thị trấn công nghiệp. Bờ dốc giúp người đứng sau nhìn qua đầu người đứng trước.
Bước tiếp theo là làm bậc. Ban đầu bậc bằng gỗ ghép trên khung gỗ hoặc sắt, sau đó bằng bê tông đổ trên bờ đất. Một khán đài có mái che thường chỉ có ở một phía sân, nơi có ghế cho người trả tiền cao hơn. Ba phía còn lại là bậc đứng lộ thiên, nơi khán giả bình dân đứng giữa mưa gió.
Kiến trúc sư của các sân bóng
Từ khoảng cuối thập niên 1890, kiến trúc sư người Scotland Archibald Leitch thiết kế hoặc cải tạo khán đài cho rất nhiều sân ở Anh và Scotland. Những khán đài có ban công thép đan chéo mang dấu ấn của ông từng là hình ảnh quen thuộc ở nhiều sân lớn. Leitch là người đầu tiên biến thiết kế sân bóng thành một nghề riêng.
Bài học đầu tiên về an toàn
Sự cố đầu tiên khiến nước Anh và Scotland nhìn lại chuyện an toàn khán đài xảy ra năm 1902 tại sân Ibrox ở Glasgow, trong trận Scotland gặp Anh: một phần khán đài đứng bằng gỗ sập, hai mươi lăm người chết và hàng trăm người bị thương. Sau đó, các khán đài đứng dựa trên bờ đất hoặc bê tông dần thay cho kết cấu gỗ treo trên cao. Thanh chắn ngang (crush barrier) đặt rải rác trên bậc để chặn đám đông dồn xuống cũng trở nên phổ biến.
Đứng trên terrace là như thế nào
Người đứng trên terrace không có chỗ cố định theo vé. Bạn trả tiền ở cửa quay (turnstile), bước vào và tìm chỗ. Nhưng cổ động viên quen nhanh chóng có chỗ "của mình": cùng một bậc, cùng một thanh chắn, tuần nào cũng gặp những gương mặt quen. Đó là gốc của cảm giác thân thuộc mà người Anh lớn tuổi vẫn nhắc khi nói về terrace.
Mấy hình ảnh hay được mô tả trong ảnh, phim tư liệu và hồi ký:
- Mũ lưỡi trai vải (flat cap) phủ kín khán đài, nhìn từ xa như một tấm thảm sẫm màu.
- Lục lạc gỗ (rattle), loại xoay tay phát tiếng lạch cạch rất to, dùng để cổ vũ trước khi tiếng hát thay thế.
- Nơ cài áo (rosette) màu áo đội nhà, nhất là trong các trận cúp.
- Trẻ con được chuyền qua đầu người lớn xuống hàng đầu để nhìn cho rõ, một cảnh hay được kể trong hồi ký.
- Đám đông "dồn": khi có bàn thắng hay pha sóng gió, cả khối người xô về phía trước rồi dạt lại, cảm giác vừa phấn khích vừa nguy hiểm.
Tiếng hát đến muộn hơn bạn nghĩ
Khán giả cuối thế kỷ 19 chủ yếu hò reo, vỗ tay, la ó. Hát đồng thanh trên khán đài như ta biết hôm nay phát triển mạnh hơn nhiều trong thế kỷ 20. Một mốc được ghi nhận rõ: từ năm 1927, bài thánh ca Abide with Me được hát trước trận chung kết Cúp FA, một truyền thống còn giữ tới nay. Phong cách hát liên tục, có bài riêng cho từng cầu thủ, theo nhiều nhà nghiên cứu mới bùng nổ ở các khán đài đứng từ thập niên 1960.
Những đám đông khổng lồ
Khán đài đứng cho phép nhồi rất nhiều người vào một diện tích. Một số con số vẫn được nhắc trong sách sử bóng đá:
| Năm | Sự kiện | Ghi chú về khán giả |
|---|---|---|
| 1888 | Football League ra đời | 12 CLB, đều từ miền Bắc và Midlands |
| 1902 | Sập khán đài Ibrox | 25 người chết, mốc đầu tiên của chuyện an toàn khán đài |
| 1923 | Chung kết Cúp FA đầu tiên ở Wembley | Số chính thức khoảng 126.000; ước tính thực tế cao hơn nhiều do đám đông tràn vào, phải dùng cảnh sát cưỡi ngựa dọn sân |
| 1927 | Chung kết Cúp FA | Bắt đầu truyền thống hát Abide with Me |
| 1937 | Scotland gặp Anh ở Hampden Park, Glasgow | Khoảng 149.000 người, thường được nhắc là kỷ lục khán giả cho một trận quốc tế ở châu Âu |
Trận chung kết năm 1923 thường được gọi là "chung kết ngựa trắng" vì hình ảnh một viên cảnh sát cưỡi ngựa màu nhạt dẹp đám đông khỏi mặt sân. Nó cho thấy cả sức hút lẫn rủi ro của những đám đông không kiểm soát được.
Vì sao khán đài sau khung thành có tên riêng
Khán đài đứng lớn thường nằm sau khung thành, ở hai đầu sân, và được gọi là "end". Nhiều nơi đặt tên theo con đường, quán rượu hay khu phố gần đó. Một số khán đài được gọi là "Kop", theo tên đồi Spion Kop ở Nam Phi, nơi diễn ra một trận đánh năm 1900 mà nhiều lính từ các thị trấn công nghiệp Anh đã chết. Sân nào là sân đầu tiên dùng tên này vẫn còn tranh cãi; khán đài Kop của Anfield, xây năm 1906, là nổi tiếng nhất. Bạn có thể đọc thêm trong bài về các khán đài có tên riêng ở Anh.
Di sản: điều tốt và điều phải trả giá
Khán đài đứng tạo ra văn hoá cổ động viên mà cả thế giới học theo: khu đứng của những người cuồng nhiệt nhất, tiếng hát đồng thanh, cảm giác đội bóng thuộc về cộng đồng. Vé đứng rẻ giúp công nhân, thanh niên đi xem được mỗi tuần.
Nhưng khán đài đứng cũng mang theo những rủi ro lớn mà phải tới cuối thế kỷ 20 nước Anh mới xử lý triệt để: bậc đứng xuống cấp, nhồi quá tải, rào sắt quây khán giả. Câu chuyện đó, cùng Báo cáo Taylor và sự trở lại của khu đứng an toàn hôm nay, được kể riêng ở bài Từ khán đài đứng tới sân toàn ghế ngồi.
Góc nhìn hôm nay: tìm lại dấu vết terrace
- Bảo tàng Bóng đá Quốc gia (National Football Museum) ở Manchester có nhiều hiện vật về khán giả: lục lạc gỗ, nơ cài áo, vé cũ, ảnh khán đài.
- Bảo tàng Bóng đá Scotland ở Hampden Park, Glasgow, kể lại thời kỳ những đám đông kỷ lục.
- Các sân ở hạng thấp của Anh vẫn còn khu đứng bậc bê tông, vì Báo cáo Taylor chỉ bắt buộc ghế ngồi ở các hạng cao. Đi xem một trận ở đó là cách gần nhất để cảm nhận terrace.
- Sách nên đọc: Fever Pitch của Nick Hornby (hồi ký một cổ động viên lớn lên trên khán đài đứng thập niên 1960–70) và các sách lịch sử sân bóng của Simon Inglis, người viết nhiều về kiến trúc sân và Archibald Leitch.
Câu hỏi thường gặp
Terrace trong bóng đá là gì?
Terrace là khán đài đứng, gồm các bậc bằng bê tông hoặc gỗ, nơi khán giả đứng xem thay vì ngồi ghế. Đây là kiểu khán đài phổ biến ở sân bóng Anh từ cuối thế kỷ 19 tới cuối thế kỷ 20, rẻ và chứa được rất nhiều người.
Vì sao bóng đá Anh thường đá lúc 3 giờ chiều thứ Bảy?
Vì vào cuối thế kỷ 19, nhiều công nhân được nghỉ từ trưa thứ Bảy. Chiều thứ Bảy là lúc họ có thể đi xem bóng, và giờ đá này trở thành truyền thống kéo dài tới nay.
Football League thành lập năm nào?
Football League thành lập năm 1888 với mười hai câu lạc bộ, tất cả đều ở miền Bắc nước Anh và vùng Midlands. Trước đó, năm 1885, FA đã chấp nhận cầu thủ chuyên nghiệp.
Thảm hoạ Ibrox năm 1902 là gì?
Năm 1902, trong trận Scotland gặp Anh ở sân Ibrox, Glasgow, một phần khán đài đứng bằng gỗ bị sập, hai mươi lăm người chết. Sự cố này khiến các sân chuyển dần sang khán đài đứng dựa trên bờ đất hoặc bê tông.
Vì sao gọi là "Kop"?
Tên "Kop" lấy từ đồi Spion Kop ở Nam Phi, nơi diễn ra một trận đánh năm 1900 có nhiều lính Anh thiệt mạng. Nhiều sân đặt tên này cho khán đài đứng lớn sau khung thành, nổi tiếng nhất là Kop của sân Anfield.
