Bài cổ vũ trên khán đài thường mượn giai điệu có sẵn vì một lý do rất thực tế: hàng nghìn người cần hát cùng nhau mà không có thời gian học bài mới. Một giai điệu ai cũng thuộc, như một bài dân ca, một bài nhạc pop nổi tiếng hay một đoạn hành khúc, chỉ cần thay lời là cả khán đài hát được ngay. Cách làm này không phải của riêng bóng đá; nó đã có từ hàng trăm năm trong âm nhạc dân gian và nhà thờ. Bài này giải thích vì sao khán đài mượn giai điệu, những giai điệu nào đi khắp các sân, và vài lưu ý khi chính bạn muốn đặt lời mới cho một bài quen.
Đặt lời mới trên giai điệu cũ: một truyền thống rất xưa
Giới nghiên cứu âm nhạc có một thuật ngữ cho việc này: contrafactum (số nhiều contrafacta), chỉ việc thay lời mới cho một giai điệu có sẵn. Ở châu Âu thời Trung cổ và Phục hưng, nhiều bài thánh ca được đặt lời trên giai điệu ca khúc thế tục, và ngược lại. Lý do giống hệt khán đài ngày nay: giáo dân đã thuộc giai điệu, chỉ cần học lời.
Trong văn hoá Việt, hiện tượng tương tự rất quen: nhiều làn điệu dân ca được hát với hàng chục, hàng trăm lời khác nhau. Một làn điệu hò, một điệu lý có thể mang lời tình tự, lời lao động, lời trào phúng. Người ta không cần nhạc sĩ sáng tác bài mới cho mỗi dịp; người ta "đặt lời" trên điệu đã có. Khán đài chỉ là sân khấu mới của một thói quen cũ.
Vì sao khán đài thích giai điệu có sẵn
- Không cần dạy giai điệu: người nghe nhận ra ngay sau vài nốt, chỉ còn phải nhớ lời mới.
- Âm vực vừa phải: những giai điệu được hát phổ biến thường nằm trong khoảng giọng mà người không học nhạc hát được.
- Có sẵn cảm xúc: giai điệu mang theo không khí của bài gốc, vui, hào hùng hay trang nghiêm, khán đài "mượn" luôn cảm xúc ấy.
- Dễ lan: một bài cổ vũ mượn giai điệu nổi tiếng có thể đi từ sân này sang sân khác, từ nước này sang nước khác, chỉ cần đổi tên đội.
- Có tính hài hước: đôi khi chính sự "lệch" giữa bài gốc và lời mới làm khán đài thích thú.
Những giai điệu đi khắp các sân
Dưới đây là một số giai điệu được khán đài nhiều nước dùng đi dùng lại. Bài viết chỉ tả cách khán đài dùng chúng, không chép lời bài gốc.
| Giai điệu gốc | Nguồn | Cách khán đài dùng |
|---|---|---|
| When the Saints Go Marching In | Bài hát tôn giáo dân gian của người Mỹ gốc Phi, gắn với nhạc jazz New Orleans | Thay "Saints" bằng tên đội, hát chậm rồi nhanh dần |
| Go West | Bài của nhóm Village People (1979), nổi tiếng thêm qua bản của Pet Shop Boys (1993) | Giai điệu đi lên hào hùng, khán đài châu Âu thay lời ca ngợi đội nhà |
| Guantanamera | Ca khúc Cuba nổi tiếng, gắn với thơ José Martí | Khuôn lời ngắn lặp lại, rất phổ biến ở khán đài Anh |
| La donna è mobile | Aria trong vở opera Rigoletto của Verdi (thế kỷ 19) | Hát bằng âm "la la la" hoặc lời mới, ngân nga theo kiểu opera |
| Seven Nation Army | Đoạn riff của ban nhạc The White Stripes (2003) | Chỉ hát bảy nốt bằng âm "ô" hoặc "pô", không lời; có bài riêng trong mục này |
| Hành khúc quân đội, nhạc kèn đồng | Nhiều nguồn | Ban kèn cổ động viên chơi, khán đài vỗ tay theo |
Điều thú vị là nhiều khán giả không biết bài gốc. Một thế hệ người hâm mộ trẻ có thể thuộc giai điệu "Go West" qua sân bóng trước khi biết đến ban nhạc. Giai điệu đã thoát khỏi bài hát để trở thành một phần của văn hoá khán đài.
Khán đài Việt Nam mượn giai điệu thế nào
Trên khán đài Việt Nam, cách mượn giai điệu phổ biến nhất là hát nguyên bài chứ ít khi đặt lời mới: những ca khúc về đất nước, những bài nhạc vui có điệp khúc dễ thuộc được cả sân hát đồng thanh. Bài riêng về các ca khúc trên khán đài đội tuyển Việt Nam nằm trong mục này.
Ở cấp câu lạc bộ, một số hội cổ động viên đặt lời riêng trên giai điệu bài hát quen hoặc làn điệu dân ca, với nội dung về quê hương, đội bóng, màu áo. Những bài này thường sống trong phạm vi một sân, được truyền miệng qua các mùa giải. Rất ít bài được ghi chép chính thức, nên nếu bạn là thành viên một hội, việc ghi lại lời, ghi âm và ghi tên người đặt lời là cách giữ gìn lịch sử khán đài của chính mình.
Chuyện bản quyền: hát trên khán đài và phát hành là hai việc khác nhau
Một câu hỏi hay gặp: đặt lời mới cho bài hát của người khác có vi phạm bản quyền không? Câu trả lời phụ thuộc vào cách sử dụng và luật từng nước, nên ở đây chỉ nêu những nguyên tắc chung:
- Giai điệu dân gian, nhạc cổ điển đã hết thời hạn bảo hộ (như aria của Verdi) có thể dùng tự do.
- Ca khúc còn trong thời hạn bảo hộ vẫn thuộc quyền tác giả. Khán giả hát ngẫu hứng trên khán đài hiếm khi bị đặt vấn đề, nhưng khi ban tổ chức phát nhạc qua loa sân, khi thu âm phát hành, khi dùng trong quảng cáo hay đăng video có kiếm tiền, thì cần xin phép hoặc trả phí theo quy định.
- Lời mới đặt trên giai điệu của người khác không tự động trở thành tác phẩm của người đặt lời theo nghĩa được tự do phát hành; phần giai điệu vẫn thuộc tác giả gốc.
Nếu hội cổ động viên của bạn muốn thu âm một bài cổ vũ chính thức, hãy chọn giai điệu tự sáng tác hoặc liên hệ đơn vị quản lý quyền tác giả âm nhạc trước.
Khi giai điệu mượn bị dùng sai
Giai điệu dễ lan thì lời xấu cũng dễ lan. Nhiều giai điệu nổi tiếng từng bị một số nhóm khán giả đặt lời xúc phạm, kỳ thị đối thủ hoặc một nhóm người. Các liên đoàn và câu lạc bộ châu Âu đã có những chiến dịch, án phạt nhắm vào chính những bài này. Giai điệu không có lỗi, nhưng người đặt lời có trách nhiệm. Một bài cổ vũ đáng hát là bài mà cả gia đình có thể cùng hát.
Góc nhìn hôm nay: đặt lời mới cho một giai điệu quen
- Chọn giai điệu có điệp khúc ngắn, dễ nhận ra ngay từ vài nốt đầu.
- Giữ số âm tiết gần với lời gốc để lời mới khớp nhịp, không bị dồn hoặc hụt chữ.
- Đặt từ khoá vào chỗ nhấn của giai điệu: tên đội, tên quê nên rơi vào nốt dài, nốt cao.
- Hát thử với vài người trước khi mang ra khán đài; nếu ba người hát lần đầu đã lệch nhau, cần rút gọn.
- Kiểm tra nội dung: cổ vũ đội mình, không xúc phạm ai.
Muốn tìm hiểu thêm về truyền thống đặt lời mới, bạn có thể tìm đọc về contrafactum trong lịch sử âm nhạc châu Âu, hoặc nghe các bản ghi dân ca Việt Nam cùng một làn điệu với nhiều lời khác nhau. Bạn sẽ thấy khán đài chỉ là chương mới nhất của một câu chuyện rất dài.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao bài cổ vũ hay dùng giai điệu bài hát có sẵn?
Vì khán giả đã thuộc giai điệu, chỉ cần học lời mới là hát được ngay. Giai điệu quen còn có âm vực vừa phải, mang sẵn cảm xúc và dễ lan từ sân này sang sân khác.
Contrafactum là gì?
Contrafactum là thuật ngữ âm nhạc học chỉ việc đặt lời mới cho một giai điệu có sẵn. Cách làm này rất phổ biến trong thánh ca châu Âu thời Trung cổ, Phục hưng và trong dân ca nhiều nước, trong đó có Việt Nam.
Bài Go West được khán đài dùng như thế nào?
Go West là bài của nhóm Village People năm 1979, nổi tiếng thêm qua bản của Pet Shop Boys năm 1993. Khán đài nhiều nước châu Âu dùng giai điệu đi lên hào hùng của nó và thay lời để ca ngợi đội nhà.
Đặt lời mới cho bài hát của người khác có vi phạm bản quyền không?
Hát ngẫu hứng trên khán đài hiếm khi bị đặt vấn đề, nhưng thu âm phát hành, phát qua loa sân hay dùng thương mại với ca khúc còn được bảo hộ thì cần xin phép hoặc trả phí. Giai điệu dân gian và nhạc cổ điển đã hết thời hạn bảo hộ thì dùng tự do.
Khán đài Việt Nam có đặt lời mới cho bài hát không?
Có, chủ yếu ở các hội cổ động viên câu lạc bộ, với lời về quê hương và đội bóng. Trên khán đài đội tuyển, khán giả thường hát nguyên các ca khúc về đất nước có điệp khúc dễ thuộc.
