"Olé" là tiếng reo tán thưởng trong tiếng Tây Ban Nha, quen thuộc từ đấu trường bò tót và các buổi diễn flamenco, rồi đi vào sân bóng theo hai con đường: tiếng "olé" đồng thanh mỗi khi đội nhà chuyền bóng qua mặt đối thủ, và điệp khúc "Olé, olé, olé, olé" vang khắp khán đài từ khoảng thập niên 1980. Nguồn gốc chữ "olé" và nguồn gốc giai điệu điệp khúc đều còn nhiều cách giải thích khác nhau. Bài này kể con đường của tiếng hô ấy, phân biệt chỗ chắc chắn với chỗ còn tranh cãi, và vì sao nó dễ thành tiếng hô chung của cả thế giới.
"Olé" trong tiếng Tây Ban Nha
Trong tiếng Tây Ban Nha, "olé" (hoặc "ole") là một tiếng thán, dùng để khen một động tác đẹp, một câu hát hay, một bước nhảy điêu luyện. Bạn sẽ nghe thấy nó trong các buổi diễn flamenco, khi khán giả và nhạc công reo lên để động viên người múa, và trong đấu trường bò tót truyền thống, khi khán giả reo theo mỗi đường vung áo choàng của người đấu.
Chữ "olé" từ đâu ra: còn tranh cãi
Có một giả thuyết phổ biến cho rằng "olé" bắt nguồn từ tiếng Ả Rập "wallah" (đại ý "có Chúa chứng giám"), do ảnh hưởng của văn hoá Ả Rập trên bán đảo Iberia thời Trung cổ. Giả thuyết này được nhắc nhiều trong sách báo phổ thông, nhưng không được các nhà ngôn ngữ học thống nhất; nhiều người cho rằng "olé" chỉ đơn giản là một tiếng thán tự nhiên. Vì vậy, khi đọc thấy câu "olé có nghĩa là Chúa" ở đâu đó, bạn nên hiểu đây là một giả thuyết, chưa phải kết luận.
Con đường thứ nhất: "olé" cho mỗi đường chuyền
Ở đấu trường bò tót, khán giả reo "olé" mỗi lần con bò lao qua tấm áo choàng mà không chạm được người đấu. Khán giả bóng đá ở Tây Ban Nha và Mỹ Latinh mượn đúng hình ảnh ấy: khi đội nhà chuyền bóng liên tục, đối thủ chạy theo mà không chạm được bóng, cả sân reo "olé" theo từng đường chuyền. Mỗi đường chuyền là một lần "vung áo choàng".
Tiếng "olé" kiểu này thường xuất hiện khi đội nhà đã dẫn trước và đang kiểm soát trận đấu. Nó vừa là lời khen kỹ thuật, vừa là cách khán đài "trêu" đối thủ một cách nhẹ nhàng. Với đội đang bị dẫn, nghe cả sân reo "olé" theo từng đường chuyền của đối phương là một áp lực tâm lý khá lớn.
Tiếng reo này cũng đòi hỏi sự tinh tế: nếu dùng khi đội nhà mới chỉ dẫn sát nút, nó dễ thành tự mãn; nếu kéo dài khi đối thủ đã gục ngã hoàn toàn, nhiều người cho là thiếu tôn trọng. Như mọi tiếng hô, ranh giới giữa vui vẻ và chế nhạo nằm ở cách dùng.
Con đường thứ hai: điệp khúc "Olé, olé, olé, olé"
Điệp khúc bốn tiếng "Olé" theo một giai điệu đi lên rồi đi xuống, thường kết thúc bằng một tiếng ngân dài, là thứ mà người hâm mộ khắp thế giới đều biết. Nó vang lên ở sân bóng đá, sân khúc côn cầu, đường đua xe đạp, thậm chí trong các buổi hoà nhạc.
Ai hát đầu tiên: chưa có câu trả lời chắc chắn
Nguồn gốc giai điệu điệp khúc này là chuyện còn tranh cãi. Một số tài liệu nhắc tới khán giả khúc côn cầu trên băng ở Montreal (Canada) dùng điệp khúc này từ giữa thập niên 1980. Một số khác nhắc tới các bài hát cổ vũ của Bỉ quanh World Cup 1986 tổ chức ở Mexico. Cũng có người cho rằng những điệp khúc tương tự đã có ở khán đài Tây Ban Nha và Mỹ Latinh từ trước, chỉ là chưa được ghi lại. Điều tương đối chắc là từ cuối thập niên 1980 và trong thập niên 1990, điệp khúc này đã phổ biến ở nhiều nước, được các bài hát cổ vũ và chương trình truyền hình thể thao dùng rộng rãi.
Biến thể ở Brazil
Ở Brazil, khán giả có một biến thể quen thuộc: "Olê, olê, olê, olá" rồi ghép tên một cầu thủ, một đội hoặc một người được tôn vinh. Khuôn này linh hoạt đến mức có thể dùng cho bất kỳ cái tên nào có hai, ba âm tiết, và đã lan sang nhiều nước khác.
| Dạng tiếng hô | Khi nào dùng | Nơi phổ biến |
|---|---|---|
| "Olé" theo từng đường chuyền | Đội nhà kiểm soát bóng, thường khi đã dẫn | Tây Ban Nha, Mexico, nhiều nước Mỹ Latinh |
| Điệp khúc "Olé, olé, olé, olé" | Ăn mừng, cổ vũ chung, cuối trận thắng | Gần như toàn cầu, nhiều môn thể thao |
| "Olê, olê, olê, olá" + tên | Tôn vinh một cầu thủ, một đội | Brazil và nhiều nước học theo |
| "Olé" trong flamenco | Khen người múa, người hát | Tây Ban Nha, nhất là vùng Andalucía |
Vì sao "olé" dễ thành tiếng hô của cả thế giới
- Hai âm tiết, nguyên âm mở: "o" và "e" vang xa, hô to ngoài trời rất rõ.
- Không cần dịch: người không biết tiếng Tây Ban Nha vẫn hiểu đây là tiếng reo vui.
- Linh hoạt: dùng một tiếng cho từng đường chuyền, hoặc kéo thành điệp khúc dài.
- Mang không khí lễ hội: chữ "olé" gắn với hình ảnh flamenco, mùa hè, lễ hội, nên khán đài dùng nó tự nhiên khi vui.
Ranh giới cần giữ
Viết về tiếng hô Mỹ Latinh mà không nhắc mặt trái thì thiếu trung thực. Ở một số khán đài, có những tiếng hô đồng thanh mang nội dung xúc phạm, kỳ thị nhắm vào thủ môn đối phương khi phát bóng. FIFA đã nhiều lần mở thủ tục kỷ luật đối với các liên đoàn có khán giả hô như vậy, kể cả ở các giải lớn. Bài học chung là: tiếng "olé" vui vẻ thì đẹp, nhưng khi một tiếng hô chuyển sang miệt thị, nó làm hại chính đội mình cổ vũ. Bài viết không trích lại các tiếng hô xúc phạm ấy.
Góc nhìn hôm nay: dùng "olé" cho đúng lúc
- Reo "olé" theo đường chuyền khi đội đã chắc thắng, như một lời khen kỹ thuật, không kéo dài khi đối thủ đã gục hẳn.
- Dùng điệp khúc "Olé, olé, olé, olé" để ăn mừng, đặc biệt cuối trận hay sau bàn thắng; nó hợp với mọi khán đài, kể cả có trẻ em.
- Thử khuôn Brazil với tên cầu thủ đội nhà; tên hai, ba âm tiết rất vừa với giai điệu.
- Nếu đến Tây Ban Nha, đi xem một buổi flamenco để nghe "olé" ở môi trường gốc; bạn sẽ hiểu vì sao đó là tiếng reo dành cho cái đẹp.
Câu hỏi thường gặp
"Olé" nghĩa là gì?
"Olé" là tiếng reo tán thưởng trong tiếng Tây Ban Nha, dùng để khen một động tác đẹp, một câu hát hay. Nó quen thuộc trong flamenco và đấu trường bò tót, sau đó đi vào sân bóng.
"Olé" có phải bắt nguồn từ tiếng Ả Rập không?
Có giả thuyết cho rằng "olé" bắt nguồn từ tiếng Ả Rập "wallah", nhưng các nhà ngôn ngữ học chưa thống nhất. Nhiều người cho rằng đây chỉ là một tiếng thán tự nhiên. Vì vậy nên coi đây là giả thuyết.
Vì sao khán giả hô "olé" khi đội nhà chuyền bóng?
Khán giả mượn hình ảnh đấu trường bò tót: mỗi đường chuyền qua mặt đối thủ giống một đường vung áo choàng tránh con bò. Tiếng reo vừa khen kỹ thuật, vừa gây áp lực tâm lý cho đối thủ.
Bài "Olé, olé, olé" có từ khi nào?
Nguồn gốc giai điệu điệp khúc này còn tranh cãi. Một số tài liệu nhắc khán giả khúc côn cầu ở Montreal giữa thập niên 1980, số khác nhắc các bài cổ vũ ở Bỉ quanh World Cup 1986. Từ cuối thập niên 1980, điệp khúc đã phổ biến ở nhiều nước.
"Olê, olê, olê, olá" là tiếng hô của nước nào?
Đây là biến thể phổ biến của khán giả Brazil, thường ghép thêm tên một cầu thủ hay một đội để tôn vinh. Khuôn này sau đó lan sang nhiều nước khác.
