Ōendan (応援団, đọc là "ô-en-đan") là đoàn cổ vũ truyền thống của các trường đại học và trung học Nhật Bản, nổi tiếng với bộ đồng phục học sinh màu đen cổ đứng, những động tác tay dứt khoát như võ thuật, tiếng hô vang và chiếc trống taiko lớn. Họ không chơi môn thể thao nào, mà tồn tại để cổ vũ các đội tuyển của trường, nhất là bóng chày. Trên khán đài, ōendan là người dẫn cả khu cổ động viên của trường hô, vỗ tay và hát bài ca trường.
Ōendan là gì
Trong tiếng Nhật, "ōen" là cổ vũ, ủng hộ; "dan" là đoàn, nhóm. Ōendan vì thế đơn giản là "đoàn cổ vũ". Nhưng trên thực tế, chữ này gắn với một kiểu cổ vũ rất riêng của Nhật, khác hẳn đội cổ vũ múa nhảy kiểu Mỹ mà người Nhật gọi bằng từ mượn "chia" (cheer).
Một đoàn ōendan truyền thống ở trường đại học thường có ba bộ phận: nhóm "lãnh đạo" mặc đồng phục đen chỉ huy khán đài; ban nhạc hơi của trường đảm nhận phần nhạc; và ở nhiều trường còn có đội cổ vũ múa nhảy. Phần được nhận ra nhất, và được nói tới khi người ta nhắc chữ ōendan, là nhóm đồng phục đen.
Ngoại hình và động tác: vì sao trông như võ đường
Người lần đầu nhìn thấy ōendan thường ấn tượng với vẻ nghiêm trang gần như quân đội của họ.
- Đồng phục: thành viên nam thường mặc gakuran, bộ đồng phục học sinh đen cổ đứng kiểu cũ của Nhật, nhiều khi là áo dài vạt quá gối. Có người đeo găng tay trắng, buộc khăn quanh đầu. Ngày nay cũng có các thành viên nữ, có đoàn để nữ sinh làm trưởng đoàn.
- Tư thế: đứng thẳng, chân dang rộng, ngực ưỡn, mắt nhìn thẳng. Ngay cả khi đứng yên, họ cũng giữ tư thế như đang tập võ.
- Động tác: những cú vung tay, đấm lên trời, xoay người theo nhịp trống. Các động tác được quy định chặt, tập đi tập lại hàng tháng, giống như bài quyền.
- Giọng hô: hô bằng giọng trầm, to, kéo dài, đôi khi khàn hẳn đi. Người trưởng đoàn hô một câu, cả khán đài trường đáp lại.
- Lá cờ trường: nhiều đoàn có một lá cờ lớn của trường, được coi như vật thiêng, chỉ những thành viên được giao mới cầm. Mang lá cờ ấy ổn định trong gió suốt buổi là một việc cần sức và kỹ thuật.
Cái vẻ nghiêm trang này có gốc rễ lịch sử. Ōendan hình thành từ cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20, cùng thời với sự phát triển của thể thao ở các trường học Nhật, nhất là bóng chày. Văn hoá trường học thời ấy đề cao kỷ luật, tôn ti, tinh thần tập thể, và ōendan mang những giá trị đó vào cách cổ vũ.
Ōendan làm gì trên khán đài
Hãy hình dung một trận bóng chày giữa hai trường đại học ở sân Meiji Jingu, Tokyo, nơi diễn ra giải bóng chày của sáu trường đại học lớn ở thủ đô. Khu khán đài của mỗi trường có ōendan đứng ở phía trước, quay mặt về phía sinh viên, cựu sinh viên. Ban nhạc của trường ngồi cạnh.
| Thời điểm | Ōendan làm gì | Khán đài trường làm gì |
|---|---|---|
| Trước trận | Chào khán đài, dẫn hát bài ca trường | Đứng dậy, hát theo |
| Khi đội nhà tấn công | Dẫn bài cổ vũ, hô tên cầu thủ đang đánh bóng | Hô, vỗ tay, hát theo nhạc của ban nhạc |
| Khi đội nhà phòng thủ | Thường yên lặng hoặc cổ vũ nhẹ, theo phép lịch sự | Ngồi xem, giữ trật tự |
| Khi có điểm | Dẫn bài mừng | Cùng hát, có trường có điệu múa riêng |
| Sau trận | Dẫn bài ca trường, chào đội bạn | Hát, vỗ tay chào cả hai đội |
Một nét đáng chú ý là thói quen luân phiên: khán đài của một trường cổ vũ khi đội mình tấn công, và nhường không gian âm thanh khi đội kia tấn công. Không phải lúc nào cũng tuyệt đối, nhưng đó là một nếp lịch sự của khán đài bóng chày Nhật, ở cả cấp chuyên nghiệp lẫn trường học. Sau trận, ōendan hai trường thường cúi chào nhau và chào khán đài đối diện.
Koshien và khán đài "Alps"
Nếu ở đại học, ōendan gắn với giải của các trường lớn, thì ở trung học, sân khấu lớn nhất là giải bóng chày học sinh toàn quốc tổ chức ở sân Koshien, gần Osaka. Trường nào vào được giải, cả trường gần như kéo nhau đi cổ vũ: học sinh, giáo viên, phụ huynh, cựu học sinh, đoàn cổ vũ và ban nhạc.
Khán đài dành cho các trường ở Koshien có biệt danh "Alps stand", nghe nói vì dãy khán đài cao trắng xoá trông như dãy núi Alps. Mỗi trường được một khu, mặc đồng phục hoặc áo cùng màu, ban nhạc chơi không nghỉ khi đội mình tấn công. Ở đây, ōendan học sinh dẫn đầu khu khán đài. Khung cảnh này được truyền hình trực tiếp khắp Nhật Bản mỗi mùa giải, và với nhiều người Nhật, nó là một phần của mùa hè.
Điều đặc biệt là ở Koshien, khán đài của trường thua thường được khen không kém đội thắng nếu cổ vũ đẹp: hát tới phút cuối, chào đội bạn, dọn sạch chỗ ngồi trước khi ra về.
Hai mặt của văn hoá ōendan
Như nhiều truyền thống lâu đời, ōendan có những mặt được ngưỡng mộ và những mặt bị phê phán.
Mặt được ngưỡng mộ
- Tinh thần tận tụy: thành viên tập luyện nghiêm túc, cổ vũ đội trường bất kể thắng thua.
- Kỷ luật và tôn trọng: chào đội bạn, nhường không gian cổ vũ, dọn dẹp khán đài.
- Gắn kết cộng đồng trường: ōendan là người giữ bài ca, nghi lễ, giúp sinh viên các thế hệ cảm thấy cùng một mái nhà.
Mặt bị phê phán
- Tôn ti quá nặng: ở một số đoàn từng có quan hệ trên dưới khắt khe, đàn anh đối xử hà khắc với đàn em.
- Tập luyện khắc nghiệt: đứng lâu dưới nắng, hô tới mất giọng, có lúc vượt quá giới hạn sức khoẻ.
- Thiếu người kế tục: nhiều đoàn ở đại học gặp khó khăn tuyển thành viên mới, có đoàn phải thu nhỏ hoặc giải tán.
Những năm gần đây, nhiều đoàn đã thay đổi: bớt những nghi thức hà khắc, nhận thành viên nữ, kết hợp với đội cổ vũ múa nhảy và ban nhạc để thu hút sinh viên. Ōendan vẫn tồn tại, nhưng không còn đúng như hình ảnh một thế kỷ trước.
Ōendan ngoài trường học
Từ "ōendan" cũng được dùng cho các nhóm cổ vũ của người hâm mộ đội bóng chày chuyên nghiệp Nhật Bản, những nhóm đứng ở khán đài ngoài sân chơi kèn trumpet, đánh trống và dẫn bài riêng cho từng cầu thủ. Văn hoá ấy liên quan nhưng khác ōendan trường học, và được kể riêng trong bài về bóng chày chuyên nghiệp Nhật Bản ở danh mục này.
Ngoài thể thao, hình ảnh ōendan đồng phục đen còn xuất hiện trong phim ảnh, quảng cáo, các buổi lễ của trường và cả những dịp cổ vũ thí sinh thi đại học. Ở đó, nó đã thành một biểu tượng của tinh thần "cổ vũ hết mình" trong văn hoá Nhật.
Góc nhìn hôm nay: điều khán đài trường học Việt Nam có thể học
Không cần mặc đồng phục đen hay hô giọng trầm như ōendan, nhưng vài nếp của họ rất đáng để khán đài hội thao trường học ở Việt Nam tham khảo:
- Cổ vũ luân phiên: cổ vũ hết sức khi đội mình thi đấu, nhường không gian khi đội bạn thi đấu, không la ó.
- Chào đội bạn sau trận: một cái cúi chào hay tràng vỗ tay dành cho đội bạn làm cả buổi thi đấu đẹp hơn.
- Có người dẫn rõ ràng: một nhóm nhỏ được phân công dẫn khán đài giúp cả lớp, cả trường hô đều.
- Dọn sạch khán đài: chỗ ngồi sạch khi ra về là lời chào cuối cùng của khán giả.
- Không học mặt hà khắc: cổ vũ là để vui và gắn kết; không ai nên bị bắt đứng nắng quá sức hay bị đối xử nặng nề vì "truyền thống".
Nếu bạn muốn xem ōendan thật, hãy tìm video giải bóng chày học sinh ở Koshien hoặc giải bóng chày sáu trường đại học Tokyo. Hãy nhìn khu khán đài của trường thay vì sân: bạn sẽ thấy một kiểu cổ vũ vừa cuồng nhiệt vừa kỷ luật hiếm có.
Câu hỏi thường gặp
Ōendan là gì?
Ōendan là đoàn cổ vũ truyền thống của trường học Nhật Bản, nổi bật với đồng phục học sinh đen cổ đứng, động tác tay dứt khoát, tiếng hô to và trống taiko. Họ dẫn khán đài của trường cổ vũ các đội thể thao, nhất là bóng chày.
Ōendan khác cheerleader thế nào?
Cheerleader kiểu Mỹ chú trọng múa, nhào lộn, tung hứng. Ōendan truyền thống thì đứng nghiêm, hô và làm động tác tay theo bài định sẵn, giống bài quyền. Nhiều trường Nhật có cả hai, cùng nằm trong hệ thống cổ vũ của trường.
Vì sao ōendan mặc đồng phục đen?
Họ thường mặc gakuran, đồng phục học sinh cổ đứng màu đen kiểu cũ của Nhật. Bộ đồ gợi lại truyền thống trường học từ đầu thế kỷ 20, thời ōendan hình thành, và thể hiện tinh thần kỷ luật, trang nghiêm.
Alps stand ở Koshien là gì?
Đó là khu khán đài ở sân Koshien dành cho học sinh, giáo viên, phụ huynh của các trường tham dự giải bóng chày học sinh toàn quốc. Mỗi trường một khu, có ban nhạc và đoàn cổ vũ dẫn đầu.
Ōendan còn phổ biến ở Nhật không?
Ōendan vẫn tồn tại ở nhiều trường, nhưng nhiều đoàn gặp khó khăn tuyển thành viên. Nhiều nơi đã giảm bớt nghi thức hà khắc, nhận thành viên nữ và kết hợp với đội cổ vũ múa nhảy để thu hút sinh viên mới.
