Cổ vũ văn minh trên mạng xã hội là bình luận về trận đấu, chiến thuật, màn trình diễn mà không công kích cá nhân cầu thủ, trọng tài, huấn luyện viên hay gia đình họ; không kéo nhau vào trang cá nhân người khác để chửi bới; không chia sẻ thông tin chưa kiểm chứng. Trên mạng, một lời xúc phạm không biến mất sau tiếng còi như trên khán đài: nó nằm lại, bị chụp màn hình, lan rộng, và có thể khiến người viết bị xử phạt theo quy định.
Khán đài thứ hai mở cửa suốt ngày đêm
Trước khi có mạng xã hội, cảm xúc của cổ động viên dừng lại ở khán đài, quán nước và mục thư bạn đọc trên báo. Ngày nay, chỉ vài phút sau tiếng còi, hàng chục nghìn bình luận đã đổ về trang của câu lạc bộ, của từng cầu thủ, của trọng tài. Khác biệt lớn nhất so với khán đài thật là ở chỗ: trên sân, tiếng la ó hướng về cả đội; trên mạng, lời lẽ đi thẳng vào điện thoại của một người, có khi lúc họ đang ngồi với vợ con.
Một vài đặc điểm khiến mạng xã hội dễ trở thành nơi công kích:
- Cảm giác vô danh và khoảng cách. Không nhìn thấy mặt người nhận, người viết dễ dùng những lời mà họ sẽ không bao giờ nói trực tiếp.
- Hiệu ứng bầy đàn. Khi đã có trăm bình luận chửi bới dưới một bài, bình luận thứ một trăm lẻ một dễ dàng hơn nhiều.
- Thời điểm. Người ta thường viết ngay khi trận vừa kết thúc, lúc cảm xúc còn nóng nhất.
- Thuật toán thưởng cho sự gay gắt. Bình luận gây tranh cãi thường được hiện lên nhiều hơn, tạo vòng lặp càng gắt càng nổi.
Khi bình luận thành công kích: vài ví dụ đã được ghi nhận
Sau trận chung kết Euro 2020 (diễn ra tháng 7/2021), ba cầu thủ trẻ của đội tuyển Anh đá hỏng phạt đền đã nhận làn sóng xúc phạm phân biệt chủng tộc trên mạng. Vụ việc khiến cảnh sát Anh mở điều tra, một số người bị bắt và kết án, và sau đó lệnh cấm đến sân được mở rộng cho cả hành vi xúc phạm kỳ thị trên mạng. Cũng trong năm 2021, các giải đấu, câu lạc bộ và tổ chức bóng đá Anh cùng tạm ngừng hoạt động trên mạng xã hội trong một dịp cuối tuần để phản đối tình trạng này.
Ở Đông Nam Á, báo chí khu vực nhiều lần đưa tin về hiện tượng cổ động viên các nước, trong đó có cả cổ động viên Việt Nam, kéo vào trang cá nhân trọng tài hoặc cầu thủ đội bạn để bình luận xúc phạm sau những trận căng thẳng. Có trọng tài phải khoá trang cá nhân. Những làn sóng này thường bị chính báo chí và cộng đồng mạng trong nước lên tiếng phê phán vì làm xấu hình ảnh người hâm mộ.
Ranh giới giữa phê bình và công kích
| Phê bình (được) | Công kích (không nên) |
|---|---|
| "Hậu vệ trái hôm nay để lọt nhiều quả tạt." | Lời lẽ xúc phạm nhân phẩm, ngoại hình, gia đình cầu thủ. |
| Phân tích pha bóng cụ thể, kèm video, để bàn về quyết định của trọng tài | Cáo buộc trọng tài "bán độ" khi không có bằng chứng |
| Đánh giá đội hình, cách thay người của huấn luyện viên | Kêu gọi người khác vào trang cá nhân "tấn công" |
| Bình luận trên trang tin, diễn đàn bóng đá | Nhắn tin riêng đe doạ, chửi bới; bình luận vào ảnh gia đình, con cái cầu thủ |
Một phép thử đơn giản: nếu cầu thủ ấy đứng trước mặt bạn, bạn có dám nói câu đó không? Nếu không, đừng viết.
Trọng tài: mục tiêu dễ bị nhắm nhất
Trọng tài là người duy nhất trên sân không có cổ động viên. Họ ra quyết định trong tích tắc, và mọi quyết định đều làm ít nhất một nửa khán giả không vui. Từ khi có VAR, nhiều người tin rằng mọi sai sót đều có thể tránh, nên càng bức xúc khi trọng tài vẫn sai.
Những điều nên nhớ khi muốn viết về trọng tài:
- Phân biệt sai sót chuyên môn với gian lận. Cáo buộc một người "bán độ" mà không có bằng chứng có thể là hành vi vu khống.
- Các liên đoàn có quy trình đánh giá trọng tài sau trận và xử lý kỷ luật trọng tài sai. Ban trọng tài VFF nhiều lần công khai kết luận sai sót và đình chỉ trọng tài.
- Trọng tài cũng có gia đình. Việc lục tìm trang cá nhân của người thân trọng tài để chửi là hành vi quấy rối.
Pháp luật Việt Nam nói gì
Ở Việt Nam, hành vi đưa thông tin xúc phạm danh dự, nhân phẩm, vu khống người khác trên mạng có thể bị xử phạt hành chính theo quy định về quản lý thông tin trên mạng; trường hợp nghiêm trọng có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về các tội như làm nhục người khác hoặc vu khống. Bộ Thông tin và Truyền thông (nay là Bộ Khoa học và Công nghệ sau khi hợp nhất) cũng đã ban hành Bộ quy tắc ứng xử trên mạng xã hội năm 2021, khuyến khích người dùng tôn trọng, không đăng nội dung xúc phạm. Mức xử phạt cụ thể phụ thuộc văn bản đang có hiệu lực tại thời điểm vi phạm.
Điều quan trọng: "cả nghìn người cùng chửi" không làm ai trong số đó vô can. Mỗi tài khoản là một người chịu trách nhiệm.
Nếu bạn là người quản lý trang, nhóm cổ động viên
Các trang, nhóm cổ động viên trên mạng có ảnh hưởng lớn tới không khí chung. Một vài cách giữ nhóm lành mạnh:
- Đặt nội quy rõ ràng, ghim ở đầu nhóm: không xúc phạm cá nhân, không kỳ thị, không kêu gọi tấn công trang người khác, không quảng cáo cá cược.
- Tạm khoá bình luận ở các bài đăng ngay sau trận thua nặng, mở lại khi cảm xúc đã lắng.
- Xoá bài, chặn thành viên vi phạm nhiều lần.
- Kiểm chứng trước khi đăng, nhất là tin về chấn thương, chuyển nhượng, đời tư cầu thủ.
- Nêu gương: chia sẻ những bài phân tích bình tĩnh, những hành động đẹp của cổ động viên.
Góc nhìn hôm nay: cổ vũ trên mạng sao cho có ích
Mạng xã hội không chỉ là nơi để trút giận. Nó có thể là nơi tốt nhất để cổ vũ:
- Gửi lời động viên tới cầu thủ vừa chấn thương, cầu thủ trẻ vừa mắc lỗi.
- Chia sẻ khoảnh khắc đẹp trên khán đài, hình ảnh tifo, những tràng vỗ tay.
- Tổ chức quyên góp, hỗ trợ cổ động viên gặp nạn, hỗ trợ đội bóng trẻ.
- Báo cáo (report) bình luận kỳ thị, xúc phạm thay vì đáp trả.
Nếu bạn cảm thấy mình đang lướt mạng quá nhiều sau một trận thua và mỗi bình luận đọc được lại làm bạn giận thêm, có lẽ cách cổ vũ tốt nhất đêm đó là đặt điện thoại xuống.
Câu hỏi thường gặp
Chửi cầu thủ, trọng tài trên mạng có bị phạt không?
Có thể. Đưa thông tin xúc phạm danh dự, nhân phẩm, vu khống người khác trên mạng có thể bị xử phạt hành chính theo quy định về quản lý thông tin trên mạng, trường hợp nghiêm trọng có thể bị xử lý hình sự. Việc nhiều người cùng chửi không làm ai vô can.
Phê bình cầu thủ trên mạng thế nào cho đúng mực?
Hãy nói về màn trình diễn, pha bóng, quyết định chiến thuật cụ thể, không xúc phạm nhân phẩm, ngoại hình hay gia đình. Phép thử đơn giản là chỉ viết những gì bạn dám nói khi người đó đứng trước mặt.
Vì sao cổ động viên hay tấn công trang cá nhân trọng tài?
Trọng tài là người duy nhất trên sân không có cổ động viên, mọi quyết định đều làm một nửa khán giả không hài lòng. Cảm giác vô danh và hiệu ứng bầy đàn trên mạng khiến bức xúc dễ biến thành công kích tập thể.
Gặp bình luận kỳ thị trên trang bóng đá thì nên làm gì?
Đừng đáp trả hay chia sẻ lại. Hãy dùng chức năng báo cáo của nền tảng, và nếu là bình luận nhắm vào cầu thủ, có thể gửi thông tin cho câu lạc bộ hoặc liên đoàn.
