Ở bóng rổ Mỹ, khi cầu thủ đội khách đứng ở vạch ném phạt, khán giả đội nhà ngồi sau rổ thường la hét, vẫy tay, giơ đủ thứ đồ vật để làm họ mất tập trung; khi cầu thủ đội nhà ném, cả nhà thi đấu lại im lặng. Đây là nếp đã thành văn hoá ở nhiều nhà thi đấu đại học và NBA, nằm trong giới hạn luật cho phép. Điều thú vị là các thống kê cho thấy tiếng ồn ấy ảnh hưởng tới tỉ lệ ném phạt ít hơn nhiều so với cảm nhận của khán giả.
Ném phạt: khoảnh khắc yên tĩnh hiếm hoi của bóng rổ
Bóng rổ là môn nhanh, liên tục đổi công thủ, nhưng ném phạt là lúc trận đấu dừng lại. Một cầu thủ đứng một mình ở vạch cách rổ khoảng bốn mét rưỡi, không ai cản, có vài giây để ném. Không có đối thủ nào được chạm vào, nên thứ duy nhất có thể "phòng ngự" chính là đầu óc của người ném.
Đó là lý do khán giả tìm cách chen vào khoảnh khắc này. Phía sau rổ là tầm nhìn của người ném: mọi thứ chuyển động, màu sắc chói, tiếng ồn ở đó đều lọt vào mắt và tai họ.
Những kiểu "phân tán" quen thuộc
Qua nhiều thập kỷ, khán giả bóng rổ Mỹ đã nghĩ ra đủ kiểu gây mất tập trung, phần lớn vui nhộn, sáng tạo.
- Vẫy tay, vẫy gậy bơm hơi: cách cơ bản nhất, cả khu sau rổ cùng vẫy theo nhiều hướng.
- Tiếng "ùùù" kéo dài: tiếng ồn trầm, liên tục, tăng dần khi cầu thủ chuẩn bị ném.
- Đồ vật kỳ quặc: những chiếc phao bơi dài, bóng bay, đầu hình nhân lớn bằng bìa cứng, được giơ lên và lắc lư.
- "Tấm màn phân tán": ở Đại học Arizona State, từ khoảng năm 2013, sinh viên kéo một tấm màn sau rổ và bất ngờ mở ra để lộ những màn hoá trang lạ khi cầu thủ đội khách chuẩn bị ném. Màn này nổi tiếng tới mức được nhiều trường bắt chước.
- Im lặng đột ngột: có khán đài cố tình ồn ào rồi bất ngờ im bặt đúng lúc cầu thủ nâng bóng, tạo cảm giác hẫng.
- Tiếng hô "air ball": khi cầu thủ đội khách ném trượt không chạm cả vành rổ, khán giả hô "air ball" mỗi khi người đó chạm bóng lần sau. Đây là kiểu chế giễu nhẹ, nhưng vẫn nên giữ ở mức vui, không xúc phạm.
Luật cho phép tới đâu
Luật bóng rổ không yêu cầu khán giả im lặng khi ném phạt. Các giải và nhà thi đấu đặt ra giới hạn riêng, thường gồm:
| Được chấp nhận ở nhiều nơi | Thường bị cấm hoặc can thiệp |
|---|---|
| La hét, vẫy tay, vẫy gậy bơm hơi | Chiếu bút laser vào mắt cầu thủ |
| Giơ đồ vật mềm, hình nhân bìa cứng | Ném vật thể xuống sân |
| Tiếng hô chế giễu nhẹ nhàng | Lời lẽ xúc phạm chủng tộc, giới, gia đình cầu thủ |
| Hoá trang vui nhộn | Vào sân, chạm vào cầu thủ |
| Đứng cổ vũ trong khu khán đài | Dùng đèn chớp mạnh, còi |
NBA có bộ quy tắc ứng xử dành cho người hâm mộ, cho phép các đội mời ra khỏi nhà thi đấu và cấm vào sân những ai vi phạm, như dùng lời lẽ xúc phạm hay can thiệp vào trận đấu. Những năm gần đây, nhiều trường hợp khán giả có lời lẽ phân biệt chủng tộc với cầu thủ đã bị cấm vào sân vô thời hạn. Ranh giới khá rõ: làm phiền tập trung trong khuôn khổ cuộc chơi thì được, xúc phạm con người thì không.
Tiếng ồn có thật sự làm cầu thủ ném trượt?
Khán giả tin rằng tiếng hét của mình khiến cầu thủ đội khách ném trượt. Thống kê thì không ủng hộ niềm tin ấy nhiều như vậy.
Trong cuốn Scorecasting (2011), hai tác giả Tobias Moskowitz và L. Jon Wertheim phân tích số liệu NBA và nhận thấy tỉ lệ ném phạt của các đội khi chơi sân nhà và sân khách gần như bằng nhau. Nói cách khác, cầu thủ chuyên nghiệp đã quen với tiếng ồn tới mức nó gần như không ảnh hưởng tới cú ném. Hai tác giả cho rằng lợi thế sân nhà đến nhiều hơn từ những yếu tố khác, đặc biệt là các quyết định của trọng tài.
Điều đó không có nghĩa là khán giả vô dụng. Không khí nhà thi đấu có thể tác động tới tinh thần chung, tới những pha bóng sống còn, tới cảm giác của cầu thủ trẻ chưa quen sân lớn. Chỉ là riêng cú ném phạt, cái mà khán giả cố gắng nhất để phá, lại là nơi tác động khó thấy nhất trong số liệu. Câu hỏi lợi thế sân nhà và vai trò thật của khán giả được bàn sâu hơn trong danh mục tâm lý học cổ động viên.
Văn hoá sân nhà ở NBA và bóng rổ đại học
Khu sinh viên ở bóng rổ đại học
Khán đài ồn ào nhất ở bóng rổ Mỹ thường là khu sinh viên của các trường đại học. Nhà thi đấu Cameron Indoor Stadium của Đại học Duke nổi tiếng với khu sinh viên được gọi là "Cameron Crazies": đứng suốt trận, sơn người, hô đồng thanh, nhảy theo nhịp. Nhiều trường khác cũng có khu sinh viên với tên gọi và nghi thức riêng. Khu này thường đứng ngay sau rổ hoặc dọc đường biên, nơi họ gây ảnh hưởng nhiều nhất.
Khán đài NBA
Ở NBA, khán đài đa dạng hơn: có khán giả gia đình, khách doanh nghiệp, người hâm mộ lâu năm. Âm nhạc, màn hình lớn, người dẫn chương trình đóng vai trò lớn trong việc kích không khí. Tiếng hô "DE-FENSE" khi đội nhà phòng ngự là một trong những tiếng hô đặc trưng nhất của bóng rổ Mỹ, được dùng ở rất nhiều nhà thi đấu.
Những trận play-off là lúc khán đài NBA mạnh nhất. Nhiều đội phát áo cùng màu cho mọi ghế, tạo thành một "biển màu" khi cầu thủ ra sân.
Còn ở Việt Nam thì sao
Bóng rổ ở Việt Nam đã có giải chuyên nghiệp với các đội đặt ở nhiều thành phố, và khán giả trẻ ngày càng đông. Nhiều trận đấu có người dẫn chương trình, nhạc và màn cổ vũ của vũ đoàn, gần với mô hình NBA. Với khán giả Việt, chuyện cổ vũ khi đội khách ném phạt vẫn còn mới; nếu bạn muốn thử, hãy nhớ:
- Giữ ở mức vui: vẫy tay, hô, giơ đồ mềm. Không chỉ trỏ, không xúc phạm cá nhân.
- Im lặng khi cầu thủ đội nhà ném: đó là cách khán giả giúp đội mình.
- Không ném vật thể xuống sân, kể cả gậy bơm hơi.
- Không dùng bút laser, đèn chớp: đây là ranh giới an toàn, không phải chuyện lịch sự.
- Nghe theo người dẫn chương trình và nhân viên an ninh khi được nhắc.
Góc nhìn hôm nay
Văn hoá gây nhiễu khi đội khách ném phạt cho thấy cổ vũ không chỉ là hô cho đội mình, mà còn là một kiểu "tham gia" vào trận đấu. Nó vui khi giữ được tinh thần thể thao, và trở nên xấu xí khi biến thành công kích con người. Các cầu thủ chuyên nghiệp phần lớn coi những màn gây nhiễu sáng tạo là một phần thú vị của nghề, nhiều người còn cười khi nhìn thấy những màn hoá trang lạ.
Nếu bạn muốn tìm hiểu thêm, hãy xem lại các trận bóng rổ đại học Mỹ vào mùa giải đấu loại trực tiếp mùa xuân, để ý khu sinh viên sau rổ. Hoặc đọc Scorecasting để thấy những niềm tin quen thuộc của khán giả được kiểm tra bằng số liệu. Lần tới khi đi xem bóng rổ, bạn sẽ biết khi nào nên hét và khi nào nên im.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao khán giả bóng rổ la hét khi đội khách ném phạt?
Ném phạt là lúc trận đấu dừng và chỉ có một cầu thủ ném, không ai được cản. Khán giả đội nhà ngồi sau rổ la hét, vẫy tay để làm người ném mất tập trung, một nếp đã thành văn hoá ở nhiều nhà thi đấu Mỹ.
Tiếng ồn có làm cầu thủ ném phạt trượt không?
Ít hơn khán giả nghĩ. Phân tích số liệu NBA trong cuốn Scorecasting của Moskowitz và Wertheim cho thấy tỉ lệ ném phạt ở sân nhà và sân khách gần như bằng nhau, nghĩa là cầu thủ chuyên nghiệp đã quen với tiếng ồn.
Gây nhiễu khi ném phạt có phạm luật không?
Luật không cấm khán giả la hét hay vẫy tay khi ném phạt. Tuy nhiên các giải và nhà thi đấu cấm ném vật thể, chiếu laser, vào sân và dùng lời lẽ xúc phạm; người vi phạm có thể bị mời ra và cấm vào sân.
Curtain of Distraction là gì?
Đó là màn cổ vũ của sinh viên Đại học Arizona State từ khoảng năm 2013: kéo một tấm màn sau rổ rồi bất ngờ mở ra để lộ màn hoá trang lạ khi cầu thủ đội khách chuẩn bị ném phạt. Màn này nổi tiếng và được nhiều nơi bắt chước.
Cameron Crazies là ai?
Cameron Crazies là tên gọi khu sinh viên cổ vũ của Đại học Duke tại nhà thi đấu Cameron Indoor Stadium, nổi tiếng vì đứng cổ vũ suốt trận, sơn người, hô đồng thanh và tạo áp lực lớn cho đội khách.
