Ban nhạc diễu hành và pep band trong thể thao đại học Mỹ

Ở thể thao đại học Mỹ, ban nhạc diễu hành (marching band) là dàn nhạc hàng trăm sinh viên chơi kèn, trống và xếp đội hình trên sân bóng bầu dục trước trận và giữa hai hiệp; còn pep band là ban nhạc nhỏ hơn ngồi trên khán đài nhà thi đấu bóng rổ, bóng chuyền, chơi những đoạn nhạc ngắn để kích khán giả. Cả hai không chỉ là tiết mục giải trí mà là trái tim âm thanh của khán đài, nơi cổ động viên học cách hát, vỗ tay và hô theo trường mình. Với nhiều trường, ban nhạc còn lâu đời và được yêu mến không kém đội bóng.

Ban nhạc trong đời sống thể thao trường đại học Mỹ

Để hiểu vì sao ban nhạc quan trọng như vậy, cần biết thể thao đại học ở Mỹ là một thế giới riêng. Những trận bóng bầu dục giữa các trường lớn có thể kéo hàng chục nghìn, thậm chí hơn một trăm nghìn khán giả. Người tới sân không chỉ có sinh viên mà cả cựu sinh viên, gia đình, người dân thị trấn. Trận đấu là một ngày hội của cả cộng đồng.

Trong ngày hội ấy, ban nhạc giữ nhiều vai một lúc: chơi nhạc diễu hành vào sân, chơi bài truyền thống của trường mỗi khi đội ghi điểm, dàn đội hình giữa hai hiệp, và ngồi trên khán đài suốt trận để dẫn khán giả. Nhiều ban nhạc đại học có lịch sử hơn một thế kỷ. Ban nhạc của Đại học Notre Dame thường được nhắc tới như một trong những ban nhạc đại học lâu đời nhất nước Mỹ còn hoạt động liên tục.

Ban nhạc diễu hành: từ khán đài xuống sân

Một ban nhạc diễu hành của trường lớn có thể có vài trăm thành viên, gồm kèn trumpet, trombone, sousaphone (loại tuba quấn quanh người để vừa đi vừa chơi), kèn gỗ, đội trống (drumline), đội cờ và đội múa phụ hoạ. Phần lớn thành viên là sinh viên các ngành khác nhau chứ không chỉ sinh viên âm nhạc. Họ tập hằng ngày trong mùa thi đấu, nhiều nơi tập từ trước khi năm học bắt đầu.

Màn trình diễn giữa hai hiệp

Phần nổi tiếng nhất là màn diễn giữa hai hiệp, khi ban nhạc ra sân, vừa chơi vừa di chuyển để tạo thành những hình khối nhìn rõ từ khán đài trên cao. Có trường nổi tiếng với những đội hình truyền thống được giữ hàng chục năm, mà khán giả chờ đợi như một nghi lễ. Ở Đại học Ohio State, màn xếp đội hình thành chữ viết tay tên bang, có từ thập niên 1930, là một ví dụ được biết đến rộng rãi.

Những phong cách khác nhau

• Phong cách quân nhạc truyền thống: bước đi đều, đội hình chính xác, âm nhạc trang trọng. Nhiều trường lớn ở miền Trung Tây giữ phong cách này.
• Phong cách "show" của các trường đại học lịch sử của người Mỹ gốc Phi: bước chân nhấc cao, động tác múa, âm thanh dày và mạnh, đội trống rất nổi bật. Các ban nhạc như "Marching 100" của Đại học Florida A&M hay "Human Jukebox" của Đại học Southern nổi tiếng khắp nước Mỹ, và những cuộc so tài giữa các ban nhạc kiểu này tự nó đã thu hút khán giả.
• Phong cách "scatter" hay "scramble": một số trường, như Stanford hay vài trường thuộc nhóm Ivy League, có ban nhạc cố tình chạy lộn xộn, diễn hài, châm biếm thay vì xếp hàng ngay ngắn. Đây là một nét văn hoá riêng, đôi khi gây tranh cãi vì nội dung châm biếm.

Pep band: ban nhạc của nhà thi đấu

Bóng rổ, bóng chuyền, khúc côn cầu trên băng diễn ra trong nhà thi đấu, không có chỗ cho vài trăm người diễu hành. Ở đó, trường cử một pep band nhỏ hơn, thường vài chục người, ngồi một khu trên khán đài, thường gần khu sinh viên. "Pep" trong tiếng Anh nghĩa là sức sống, sự hăng hái, và đó đúng là việc của ban nhạc này.

Pep band không chơi những bài dài. Họ chơi những đoạn ngắn, vài chục giây, vào lúc hội ý, lúc nghỉ giữa hiệp, lúc đội nhà vừa ghi điểm đẹp. Vì bóng rổ có nhiều lần dừng trận ngắn, pep band phải sẵn sàng chơi ngay khi tiếng còi vang lên và dừng ngay khi trận tiếp tục. Họ cũng là người dẫn những nhịp vỗ tay, nhịp hô quen thuộc của khán đài sinh viên.

Ở giải bóng rổ đại học toàn quốc mùa xuân, mỗi trường tham dự thường mang theo pep band của mình, với số lượng thành viên bị ban tổ chức giới hạn. Khi đội bị loại, những tấm hình thành viên pep band khóc trên khán đài nhiều lần trở thành hình ảnh được chia sẻ rộng rãi, cho thấy họ gắn bó với đội không kém gì cầu thủ.

So sánh ban nhạc diễu hành và pep band

Khi ban nhạc trở thành một phần của lịch sử trận đấu

Có những lúc ban nhạc đi vào lịch sử theo cách chẳng ai ngờ. Ví dụ hay được kể nhất xảy ra ngày 20 tháng 11 năm 1982, trong trận đấu thường niên giữa Đại học California, Berkeley và Đại học Stanford. Ở những giây cuối, đội Cal thực hiện một pha trả bóng với năm lần chuyền ngang liên tiếp. Ban nhạc Stanford, tưởng trận đã xong, tràn xuống sân để ăn mừng. Cầu thủ Cal lao qua giữa ban nhạc vào vùng cấm địa ghi điểm quyết định, va cả vào một nghệ sĩ trombone. Pha bóng ấy được người Mỹ nhớ tới với tên gọi đơn giản "The Play".

Câu chuyện hay được kể vì nó vui, nhưng nó cũng là bài học về chỗ đứng của ban nhạc: dù gắn bó tới đâu, ban nhạc chỉ xuống sân khi trận đã thực sự kết thúc và được ban tổ chức cho phép.

Ban nhạc và bài hát truyền thống của trường

Gần như trường nào ở Mỹ cũng có bài hát truyền thống gọi là fight song, chơi mỗi khi đội ghi điểm, và một bài ca của trường (alma mater) chơi chậm rãi, trang trọng sau trận. Ban nhạc là người giữ những bài này. Sinh viên năm nhất học thuộc chúng trong những tuần đầu nhập học, phần lớn qua việc đứng trên khán đài nghe ban nhạc chơi và hát theo.

Lịch sử và đặc điểm của fight song được bàn trong danh mục khẩu hiệu và bài hát cổ vũ. Ở góc ban nhạc, điều đáng chú ý là thói quen sau trận: ở nhiều trường, dù thắng hay thua, cầu thủ, ban nhạc và sinh viên cùng đứng lại hát bài ca của trường. Khoảnh khắc ấy cho thấy ban nhạc không chỉ phục vụ chiến thắng mà còn giữ sự gắn bó của cả cộng đồng trường.

Góc nhìn hôm nay: bài học cho cổ vũ ở trường học Việt Nam

Ở Việt Nam, các trường đại học và phổ thông chưa có truyền thống ban nhạc diễu hành như Mỹ, nhưng nhiều trường có đội trống, đội nghi thức, câu lạc bộ âm nhạc. Mô hình pep band, một nhóm nhỏ chơi đoạn ngắn trên khán đài và dẫn nhịp cho khán giả, khá dễ áp dụng cho hội thao trường, giải bóng đá sinh viên hay các trận bóng chuyền giữa các khoa.

Nếu bạn là sinh viên muốn làm điều đó, vài gợi ý:

1. Bắt đầu với một đội trống nhỏ và vài nhạc cụ hơi có sẵn trong câu lạc bộ âm nhạc của trường.
2. Chọn ba bốn đoạn nhạc ngắn, dễ nhận ra, tập cho chắc trước khi thêm bài mới.
3. Sáng tác hoặc chọn một bài ngắn làm "bài của trường", chơi mỗi lần đội ghi điểm để khán giả quen dần.
4. Làm việc với ban tổ chức về chỗ ngồi, giờ được chơi, và nhớ dừng khi trọng tài hay ban tổ chức yêu cầu.
5. Không chơi để chế giễu đội bạn. Thể thao trường học là nơi xây tình bạn giữa các trường, không phải nơi gây hiềm khích.

Muốn tìm hiểu thêm, bạn có thể tìm xem những màn trình diễn giữa hai hiệp của các ban nhạc đại học Mỹ, hoặc phim tài liệu về các ban nhạc diễu hành. Hãy để ý không chỉ phần biểu diễn mà cả phần ban nhạc ngồi trên khán đài trong trận: đó là phần ít được quay nhưng gần với việc cổ vũ nhất.