Ultras là những nhóm cổ động viên có tổ chức, cuồng nhiệt nhất của một câu lạc bộ, đứng ở khán đài sau khung thành, hát suốt trận, dựng tranh tifo khổng lồ và tự coi mình là "linh hồn" của đội. Phong trào ra đời ở Ý cuối thập niên 1960 rồi lan khắp châu Âu, Bắc Phi, châu Á. Ultras có hai mặt rõ rệt: một mặt là sự sáng tạo và lòng trung thành hiếm thấy, mặt kia là bạo lực, pháo sáng và, ở một số nhóm, liên hệ với tội phạm.
Chữ "ultras" từ đâu ra
"Ultras" là từ Latinh, nghĩa là "vượt quá", "cực đoan". Trong tiếng Ý và Pháp, nó từng được dùng cho những người theo phái cực đoan trong chính trị thế kỷ 19. Khi đi vào bóng đá Ý cuối thập niên 1960, chữ này được các nhóm cổ động viên trẻ dùng để tự gọi mình: những người cổ vũ "hơn mức bình thường".
Nhóm hay được nhắc là một trong những nhóm đầu tiên dùng chữ "ultras" trong tên là Ultras Tito Cucchiaroni của Sampdoria (Genova), lập năm 1969. Trước đó một năm, năm 1968, nhóm Fossa dei Leoni của AC Milan ra đời và thường được coi là một trong những nhóm ultras có tổ chức sớm nhất ở Ý. Ở Nam Tư cũ, nhóm Torcida của Hajduk Split (Croatia ngày nay) lập năm 1950 và thường tự nhận là nhóm cổ động viên có tổ chức lâu đời nhất châu Âu. Thứ tự "ai đầu tiên" còn được tranh luận, nhưng Ý là nơi phong trào thành hình rõ nhất.
Vì sao ultras ra đời ở Ý cuối thập niên 1960
Các nhà nghiên cứu xã hội học thể thao thường chỉ ra mấy lý do:
- Thanh niên đô thị và phong trào xã hội. Cuối thập niên 1960, Ý có phong trào sinh viên, công nhân sôi động. Những hình thức tổ chức, khẩu hiệu, băng rôn và cách tụ tập đông người của các phong trào này được thanh niên mang lên khán đài.
- Khu khán đài giá rẻ sau khung thành. Ở Ý gọi là "curva" (khúc cong), vì nhiều sân có đường chạy điền kinh nên khán đài hai đầu có hình cong. Đây là chỗ vé rẻ nhất, nơi thanh niên tụ lại.
- Ảnh hưởng từ Anh và Nam Mỹ. Người Ý thấy tiếng hát của khán đài Anh và màu sắc, trống, pháo giấy của khán đài Brazil, Argentina, rồi pha trộn thành phong cách riêng.
Một nhóm ultras được tổ chức thế nào
Nhóm ultras lớn có cấu trúc khá chặt, khác hẳn một nhóm bạn đi xem bóng.
| Thành phần | Vai trò |
|---|---|
| Ban điều hành (ở Ý gọi là direttivo) | Quyết định chiến lược, quan hệ với câu lạc bộ, tài chính, chọn tifo |
| Capo (người dẫn) | Đứng trên bục, quay lưng vào sân, cầm loa chỉ huy bài hát |
| Người đánh trống | Giữ nhịp cho cả khán đài |
| Nhóm làm tifo | Thiết kế, vẽ, dựng các tranh khổng lồ |
| Thành viên | Đóng hội phí, đi sân nhà, sân khách, mua đồ của nhóm |
Biểu tượng quan trọng nhất: băng rôn tên nhóm
Mỗi nhóm có một băng rôn dài mang tên nhóm (ở Ý gọi là striscione), treo ở vị trí cố định trên khán đài. Với ultras, băng rôn này là thứ thiêng liêng nhất. Mất băng rôn vào tay nhóm đối thủ bị coi là nỗi nhục lớn, và theo luật bất thành văn của nhiều nhóm, nhóm mất băng rôn có thể phải giải tán. Chính luật bất thành văn này đã gây ra không ít vụ ẩu đả.
Độc lập với câu lạc bộ
Các nhóm ultras thường nhấn mạnh rằng họ trung thành với đội bóng, với màu áo, với thành phố, chứ không phải với ban lãnh đạo câu lạc bộ. Họ có thể phản đối chủ sở hữu, phản đối giá vé, phản đối lịch thi đấu vì truyền hình. Nhiều nhóm có khẩu hiệu chống "bóng đá hiện đại", ý nói chống thương mại hoá.
Mặt sáng: những gì ultras đóng góp cho khán đài
- Không khí. Phần lớn tiếng hát bạn nghe trên truyền hình ở các trận châu Âu đến từ khu ultras. Họ hát suốt trận, kể cả khi đội thua.
- Tifo. Những bức tranh khổng lồ phủ cả khán đài là sản phẩm của hàng tuần lao động tự nguyện. Bạn có thể đọc bài riêng về cách làm tifo.
- Đi sân khách. Ultras thường là những người theo đội đi xa nhất, đều đặn nhất.
- Hoạt động cộng đồng. Nhiều nhóm quyên góp từ thiện, giúp đỡ người già trong khu phố, hỗ trợ bệnh viện. Trong những thời điểm khó khăn của thành phố, một số nhóm đã tổ chức giúp đỡ người dân.
- Tiếng nói của cổ động viên. Ultras thường đứng đầu các chiến dịch đòi giá vé hợp lý, giữ tên sân, giữ màu áo truyền thống.
Mặt tối: bạo lực, pháo sáng và tội phạm
Viết về ultras mà chỉ kể mặt sáng là không trung thực. Phong trào này gắn với nhiều vấn đề nghiêm trọng:
- Bạo lực giữa các nhóm. Nhiều nhóm có "kẻ thù" truyền kiếp, và các cuộc ẩu đả trước, trong, sau trận đã gây thương tích và cả tử vong ở nhiều nước.
- Pháo sáng. Pháo sáng cháy ở nhiệt độ rất cao, có thể gây bỏng nặng, khói độc, và bị cấm ở hầu hết các giải. Câu lạc bộ bị phạt tiền, đóng cửa khán đài vì pháo sáng của ultras. Chủ đề này có bài riêng ở danh mục cổ vũ văn minh.
- Phân biệt đối xử. Một số nhóm có tư tưởng cực đoan, dùng khẩu hiệu, biểu tượng phân biệt chủng tộc. Các liên đoàn đã phạt nặng nhiều câu lạc bộ vì hành vi của khán đài.
- Liên hệ với tội phạm. Ở Ý và một số nước, các cơ quan điều tra đã phát hiện thủ lĩnh một số nhóm dính líu tới buôn bán vé, tống tiền câu lạc bộ, kiểm soát dịch vụ quanh sân, thậm chí liên hệ với các tổ chức tội phạm. Đã có những cuộc điều tra lớn nhắm vào thủ lĩnh khán đài của các câu lạc bộ hàng đầu.
Bạn nên lưu ý: không phải nhóm ultras nào cũng bạo lực hay dính tội phạm. Phong trào rất đa dạng, từ những nhóm thuần tuý cổ vũ và làm tifo tới những nhóm thật sự nguy hiểm. Khi đọc tin tức, hãy phân biệt hành vi của một nhóm cụ thể với cả phong trào.
Nhà nước và giải đấu phản ứng thế nào
Ý là nơi có nhiều biện pháp nhất nhắm vào khán đài. Từ cuối thập niên 1980, Ý có lệnh cấm vào sân đối với người vi phạm (gọi tắt là DASPO), có thể kèm nghĩa vụ trình diện cảnh sát trong giờ thi đấu. Khoảng năm 2010, Ý áp dụng thẻ cổ động viên (tessera del tifoso) gắn với danh tính, gây tranh cãi lớn vì bị nhiều nhóm coi là xâm phạm quyền riêng tư. Nhiều nước khác dùng vé ghi tên, camera, lệnh cấm vào sân và phạt câu lạc bộ.
Các nhà nghiên cứu về đám đông cũng chỉ ra rằng cách quản lý quá cứng rắn, coi mọi cổ động viên là nghi phạm, có thể đẩy cả khán đài về phía những người cực đoan. Mô hình được nhắc nhiều là đối thoại có tổ chức giữa cảnh sát, câu lạc bộ và đại diện cổ động viên, kết hợp xử lý nghiêm từng cá nhân vi phạm.
Ultras lan ra thế giới
- Châu Âu: Pháp, Tây Ban Nha, Đức, các nước Balkan, Đông Âu đều có các nhóm ultras, mỗi nơi một sắc thái. Đức có văn hoá ultras mạnh nhưng gắn với khán đài đứng hợp pháp.
- Bắc Phi: Ma-rốc, Algérie, Tunisia, Ai Cập có các nhóm ultras rất lớn, nổi tiếng với bài hát dài và tifo công phu.
- Châu Á: Indonesia, Malaysia và một số nước Đông Nam Á có nhiều nhóm theo phong cách ultras, với trống, cờ và capo.
- Việt Nam: một số nhóm cổ động viên câu lạc bộ học theo hình thức tổ chức, cách dàn khán đài, tifo của ultras. Mặt trái như pháo sáng cũng xuất hiện và bị kỷ luật nhiều lần.
Góc nhìn hôm nay: nên học gì, tránh gì
Nếu bạn tham gia một hội cổ động viên, hãy học từ ultras những gì đáng học: tổ chức tốt, cổ vũ suốt trận, sáng tạo tifo, đi sân khách, đóng góp cho cộng đồng. Và tránh xa những gì làm hại đội mình: pháo sáng, bạo lực, khẩu hiệu kỳ thị, buôn vé. Một khán đài vừa cuồng nhiệt vừa văn minh là hoàn toàn có thể, và Bundesliga Đức hay nhiều khán đài Bắc Âu là ví dụ.
Muốn đọc thêm, bạn có thể tìm cuốn Ultra: The Underworld of Italian Football của nhà báo Tobias Jones, cuốn Among the Thugs của Bill Buford (về hooligan Anh, để thấy khác biệt giữa hai văn hoá), và các nghiên cứu của nhà tâm lý học Clifford Stott về quản lý đám đông bóng đá. Bài về bạo lực sân cỏ và các thảm hoạ như Heysel đã có ở wiki bóng đá trong hệ.
Câu hỏi thường gặp
Ultras là gì?
Ultras là những nhóm cổ động viên có tổ chức và cuồng nhiệt nhất của một câu lạc bộ, thường đứng ở khán đài sau khung thành, hát suốt trận và làm tifo. Phong trào ra đời ở Ý cuối thập niên 1960 và lan ra nhiều nơi trên thế giới.
Ultras khác hooligan thế nào?
Ultras tập trung vào cổ vũ có tổ chức trên khán đài: hát, trống, tifo, băng rôn. Hooligan, vốn gắn với Anh, chủ yếu là các nhóm tìm kiếm ẩu đả, thường không quan tâm tới cổ vũ. Tuy vậy, một số nhóm ultras cũng có bạo lực, nên ranh giới không phải lúc nào cũng rõ.
Nhóm ultras đầu tiên là nhóm nào?
Fossa dei Leoni của AC Milan (1968) và Ultras Tito Cucchiaroni của Sampdoria (1969) thường được nhắc là những nhóm ultras sớm nhất ở Ý. Torcida của Hajduk Split, lập năm 1950, tự nhận là nhóm cổ động viên có tổ chức lâu đời nhất châu Âu.
Curva là gì?
Curva là tiếng Ý, nghĩa là "khúc cong", chỉ khán đài ở hai đầu sân sau khung thành, vốn có hình cong ở các sân có đường chạy điền kinh. Đây là nơi các nhóm ultras tụ tập, ví dụ Curva Sud hay Curva Nord.
Vì sao ultras đốt pháo sáng dù bị cấm?
Với nhiều nhóm, pháo sáng là biểu tượng của khán đài cuồng nhiệt. Nhưng pháo sáng cháy ở nhiệt độ rất cao, gây bỏng, khói độc và bị cấm ở hầu hết các giải; câu lạc bộ bị phạt tiền, đóng cửa khán đài vì hành vi này.