Torcida là cách người Brazil gọi cộng đồng cổ động viên của một đội, và khán đài Brazil nổi tiếng vì giống một lễ hội: trống samba, kèn đồng, cờ khổng lồ, cuộn giấy tung xuống sân và tiếng hát không dứt. Phía sau không khí ấy là các "torcida organizada", những hội cổ động viên có tổ chức rất lớn, có hội còn tham gia cả Carnival. Và cũng như ultras châu Âu, các hội này có mặt tối là bạo lực giữa các nhóm.
Chữ "torcida" nghĩa là gì
"Torcida" đến từ động từ tiếng Bồ Đào Nha "torcer", nghĩa gốc là "vặn, xoắn". Người Brazil dùng "torcer" theo nghĩa cổ vũ, như thể người hâm mộ vặn người, xoắn ruột vì hồi hộp theo từng pha bóng. Có một câu chuyện phổ biến giải thích nguồn gốc cách dùng này bằng hình ảnh những người phụ nữ trên khán đài đầu thế kỷ 20 xoắn khăn tay vì căng thẳng; đây là giai thoại dân gian, khó kiểm chứng. Người cổ vũ được gọi là "torcedor".
Ngày nay "torcida" có hai nghĩa: toàn bộ người hâm mộ một đội ("torcida do Flamengo", cộng đồng Flamengo), và hội cổ động viên có tổ chức ("torcida organizada").
Từ charanga tới torcida organizada
Ban nhạc trên khán đài
Một trong những hình thức cổ vũ có tổ chức sớm nhất ở Brazil là "charanga", ban nhạc kèn trống nhỏ của cổ động viên. Ở Rio de Janeiro, charanga của Flamengo, ra đời vào khoảng thập niên 1940 dưới sự dẫn dắt của một cổ động viên tên Jayme de Carvalho, thường được nhắc như mô hình tiên phong. Ban nhạc chơi các điệu nhạc vui, khán giả hát theo, tạo nên không khí lễ hội ngay trên khán đài.
Hội lớn có tổ chức
Từ cuối thập niên 1960, các torcida organizada lớn ra đời, tổ chức như một hiệp hội có điều lệ, hội phí, trụ sở, đồng phục và ban lãnh đạo. Một ví dụ nổi tiếng là Gaviões da Fiel của Corinthians ở São Paulo, thành lập năm 1969. Nhiều hội có hàng chục nghìn thành viên đăng ký.
Điểm đặc biệt: một số torcida organizada ở São Paulo còn lập trường samba và thi diễu hành trong Carnival thành phố. Gaviões da Fiel là ví dụ được nhắc nhiều nhất. Bóng đá và Carnival, hai lễ hội lớn nhất của Brazil, gặp nhau ở chính các hội cổ động viên.
Khán đài Brazil trông và nghe như thế nào
| Yếu tố | Mô tả |
|---|---|
| Bateria (dàn trống) | Trống lớn, trống con, trống lục lạc chơi nhịp gần với samba; người đánh trống quay về phía khán giả |
| Kèn | Ở một số hội có kèn đồng, kèn trumpet chơi giai điệu cho khán đài hát theo |
| Bandeirão | Lá cờ khổng lồ được chuyền tay trên đầu khán giả, phủ một phần khán đài |
| Cờ cán dài | Hàng chục lá cờ vẫy liên tục, có nơi bị hạn chế vì lý do an toàn |
| Giấy | Cuộn giấy, giấy vụn tung xuống khi đội ra sân, phủ trắng mép sân |
| Bài hát | Giai điệu mượn từ nhạc phổ thông, samba, nhạc lễ hội; lời đặt lại về đội bóng |
Khác với nhiều khán đài châu Âu, khán đài Brazil thường có nhịp điệu "nhảy được". Người ta không chỉ hát mà còn nhún nhảy, vỗ tay theo nhịp samba. Khi có bàn thắng, khán đài vỡ oà và có thể kéo dài nhiều phút.
Cổ vũ đội tuyển khác cổ vũ câu lạc bộ
Nhiều người nước ngoài nghĩ khán đài Brazil luôn cuồng nhiệt, nhưng người Brazil thường nói không khí thật sự nằm ở bóng đá câu lạc bộ. Trận đội tuyển có giá vé cao hơn, khán giả đa dạng hơn, ít hội organizada hơn, nên có lúc khá trầm. Các torcida thật sự sống ở những trận derby của Rio, São Paulo, Porto Alegre, Belo Horizonte.
Maracanã và những đám đông khổng lồ
Nói tới khán đài Brazil không thể bỏ qua Maracanã ở Rio de Janeiro, xây cho World Cup 1950. Trận cuối của giải năm đó, Brazil thua Uruguay, có số khán giả chính thức khoảng 173.000 người, một trong những con số lớn nhất lịch sử bóng đá, và số thực tế được cho là còn cao hơn. Sân đã được cải tạo nhiều lần, sức chứa giảm mạnh khi chuyển sang ghế ngồi. Câu chuyện về sân và trận đấu ấy đã có ở bài về các sân vận động huyền thoại trong wiki bóng đá; ở đây chỉ cần nhớ: khán đài khổng lồ một thời của Maracanã, nơi người ta đứng sát nhau trong vòng tròn bê tông, là một phần ký ức chung của torcida Brazil.
Mặt tối: bạo lực giữa các torcida
Không thể viết về torcida organizada mà bỏ qua bạo lực. Một số hội có xung đột kéo dài với hội của đội kình địch, và các vụ ẩu đả trên đường, ở bến xe, trên phương tiện công cộng đã gây ra thương vong. Báo chí Brazil và các nhà nghiên cứu đã ghi nhận nhiều trường hợp cổ động viên thiệt mạng trong các vụ xô xát liên quan tới bóng đá.
Chính quyền và các liên đoàn đã thử nhiều biện pháp:
- Đăng ký thành viên các hội organizada, đòi danh sách thành viên để truy trách nhiệm.
- Cấm hội vào sân trong một thời gian sau các vụ bạo lực, cấm mang cờ, đồng phục hội.
- Trận derby chỉ có một phía cổ động viên: ở São Paulo, từ giữa thập niên 2010, các trận derby lớn được tổ chức với khán giả của đội chủ nhà, không có khu dành cho đội khách. Biện pháp này giảm xung đột trong sân nhưng bị nhiều người phê phán vì làm mất đi không khí hai phía của derby.
- Luật về người hâm mộ (Estatuto do Torcedor), ban hành đầu thập niên 2000, quy định quyền và nghĩa vụ của khán giả và trách nhiệm của ban tổ chức.
Các nhà nghiên cứu Brazil cũng nhấn mạnh rằng phần lớn thành viên hội organizada không tham gia bạo lực, và các hội làm nhiều việc tích cực: từ thiện, trường samba, hoạt động văn hoá trong khu phố. Như với ultras châu Âu, cần phân biệt nhóm nhỏ gây chuyện với cả cộng đồng.
Điều torcida Brazil có thể dạy cho khán đài khác
- Âm nhạc kéo người tham gia. Một dàn trống có nhịp vui, dễ nhún nhảy giúp cả những người không thuộc bài cũng nhập cuộc.
- Cổ vũ là lễ hội của cả cộng đồng. Gia đình, trẻ em, người già đều có thể có mặt khi không khí là lễ hội chứ không phải đối đầu.
- Hội cổ động viên có thể làm nhiều hơn bóng đá. Từ trường samba tới hoạt động xã hội, hội có thể là một phần của đời sống văn hoá thành phố.
- Bạo lực giết chết lễ hội. Khi derby chỉ còn một phía khán giả, cả hai bên đều mất.
Góc nhìn hôm nay: đi xem bóng đá ở Brazil
Nếu có dịp tới Brazil, xem một trận câu lạc bộ là cách tốt nhất để hiểu torcida. Một vài lưu ý:
- Mua vé qua kênh chính thức của câu lạc bộ, nhiều đội ưu tiên hội viên chương trình người hâm mộ.
- Không mặc áo đội khách hoặc màu của đội kình địch khi đi trong khu vực quanh sân.
- Đi và về theo hướng dẫn của ban tổ chức và cảnh sát, tránh đi lạc vào khu của cổ động viên đối phương.
- Nếu muốn cảm nhận không khí mà ít rủi ro, chọn khu ghế ngồi thường thay vì khu của hội organizada.
- Ghé Bảo tàng Bóng đá (Museu do Futebol) ở sân Pacaembu, São Paulo, nơi có khu trưng bày về cổ động viên và lịch sử bóng đá Brazil.
Câu hỏi thường gặp
Torcida là gì?
Torcida là từ tiếng Bồ Đào Nha chỉ cộng đồng cổ động viên của một đội ở Brazil. Từ này còn dùng cho các hội cổ động viên có tổ chức, gọi là torcida organizada, nổi tiếng với trống, cờ khổng lồ và không khí lễ hội trên khán đài.
Torcida organizada là gì?
Đó là các hội cổ động viên có điều lệ, hội phí, trụ sở và ban lãnh đạo, nhiều hội có hàng chục nghìn thành viên. Gaviões da Fiel của Corinthians, lập năm 1969, là một ví dụ nổi tiếng và còn tham gia Carnival với tư cách trường samba.
Vì sao khán đài Brazil giống lễ hội?
Vì khán đài có dàn trống chơi nhịp gần với samba, kèn, cờ khổng lồ, giấy tung xuống sân và bài hát có giai điệu vui, dễ nhảy theo. Văn hoá Carnival và âm nhạc đường phố Brazil đi thẳng lên khán đài.
Derby một phía khán giả ở São Paulo là gì?
Từ giữa thập niên 2010, các trận derby lớn ở São Paulo chỉ có khán giả của đội chủ nhà, nhằm giảm bạo lực giữa các hội cổ động viên. Biện pháp này gây tranh cãi vì làm mất không khí hai phía của trận derby.
Charanga là gì?
Charanga là ban nhạc kèn trống nhỏ của cổ động viên trên khán đài Brazil. Charanga của Flamengo ở Rio de Janeiro, xuất hiện khoảng thập niên 1940, thường được nhắc là một trong những mô hình cổ vũ có tổ chức sớm nhất ở Brazil.