Mùa giải không khán giả 2020: phép thử về lợi thế sân nhà

Mùa giải không khán giả năm 2020–2021, khi đại dịch COVID-19 buộc hầu hết các giải bóng đá lớn đá trên sân trống, đã tạo ra một "phép thử tự nhiên" về vai trò của khán đài. Phần lớn các nghiên cứu cho thấy lợi thế sân nhà giảm ở nhiều giải, và trọng tài bớt thiên về đội chủ nhà, nhất là ở thẻ phạt. Nhưng mức giảm khác nhau giữa các giải, và việc khán giả ảnh hưởng tới kết quả trận đấu nhiều đến đâu vẫn còn tranh luận.

Vì sao các nhà khoa học háo hức với sân trống

Trước năm 2020, các nhà nghiên cứu lợi thế sân nhà gặp một vấn đề lớn: không thể tách khán giả ra khỏi các yếu tố khác. Đội chủ nhà luôn có khán giả, luôn quen sân, luôn không phải đi xa. Muốn biết riêng khán giả đóng góp bao nhiêu, lý tưởng là có những trận đấu giống hệt bình thường nhưng không có ai trên khán đài. Không liên đoàn nào chịu tổ chức một thí nghiệm như vậy.

Rồi đại dịch đến. Từ tháng 5/2020, Bundesliga Đức là giải lớn đầu tiên trở lại, với khán đài trống. Premier League, La Liga, Serie A và nhiều giải khác theo sau. Hàng nghìn trận đấu chuyên nghiệp diễn ra trong điều kiện mà các nhà khoa học chưa bao giờ dám mơ: đội nhà vẫn ở sân nhà, đội khách vẫn đi xa, chỉ có khán giả biến mất.

Những nghiên cứu chính đã tìm thấy gì

Trong vài năm sau đó, hàng chục bài báo khoa học được công bố. Có thể tóm tắt các hướng kết quả chính như sau, kèm lưu ý rằng mỗi nghiên cứu dùng dữ liệu và phương pháp khác nhau.

Trọng tài: thay đổi rõ nhất

Nhiều nghiên cứu, trong đó có công trình của Reade, Schreyer và Singleton với tiêu đề có thể dịch là "Loại bỏ đám đông cổ vũ làm giảm thiên lệch trọng tài", cho thấy khi không có khán giả, chênh lệch thẻ phạt giữa đội khách và đội chủ nhà giảm rõ. Đây là kết quả khớp với các thí nghiệm trước đại dịch, như nghiên cứu của Nevill và cộng sự năm 2002 về tiếng ồn đám đông và quyết định của trọng tài.

Kết quả trận đấu: bức tranh phức tạp hơn

Nghiên cứu của McCarrick và cộng sự năm 2021, phân tích nhiều giải châu Âu, ghi nhận lợi thế sân nhà giảm trong giai đoạn không khán giả. Một số nghiên cứu khác, như của Bryson và cộng sự năm 2021, cho thấy tác động rõ ở hành vi trọng tài nhưng tác động lên kết quả trận ít rõ ràng hơn. Ở Bundesliga, đặc biệt trong những vòng đầu tiên sau khi trở lại, báo chí và các nhà phân tích ghi nhận đội chủ nhà thắng ít hơn hẳn thường lệ, nhưng số trận khi đó còn ít và về sau mức này dao động.

Tóm lại, hướng chung là khán giả có đóng góp vào lợi thế sân nhà, nhưng đóng góp đó không đủ để giải thích toàn bộ, và khác nhau giữa các giải.

Vì sao các giải lại khác nhau

Không có câu trả lời dứt khoát, nhưng có vài giả thuyết:

• Thời điểm đo: Các trận ngay sau khi giải trở lại diễn ra trong điều kiện lạ: cầu thủ nghỉ dài, lịch dày, luật thay người thay đổi. Những yếu tố này có thể làm nhiễu kết quả.
• Đặc điểm từng giải: Giải có quãng đường di chuyển dài, sân có đặc điểm riêng (độ cao, mặt sân) có thể vẫn giữ lợi thế sân nhà dù không khán giả.
• Văn hoá trọng tài: Ở những giải mà trọng tài vốn chịu áp lực khán đài lớn, việc khán đài trống tạo khác biệt lớn hơn.
• Cỡ mẫu: Một mùa giải là không nhiều. Với các giải nhỏ, sai số thống kê có thể lớn hơn chính hiệu ứng cần đo.

Sân trống nghe như thế nào

Những người xem truyền hình năm 2020 còn nhớ một trải nghiệm lạ: nghe rõ tiếng cầu thủ gọi nhau, tiếng huấn luyện viên hét từ đường biên, tiếng bóng chạm chân. Nhiều đài truyền hình đã thêm tiếng khán giả giả vào bản phát sóng để trận đấu "nghe bình thường" hơn. Một số câu lạc bộ đặt tranh ảnh cổ động viên bằng bìa cứng trên ghế, hoặc chiếu hình khán giả qua màn hình trực tuyến.

Cầu thủ chia sẻ nhiều cảm nhận trái chiều: có người thấy như đá tập, thiếu động lực; có người thấy dễ tập trung, dễ nghe chỉ đạo. Với cầu thủ trẻ chưa từng đá trước khán đài lớn, có khi sân trống lại giúp họ bớt run. Những cảm nhận này khó đo nhưng góp phần giải thích vì sao kết quả nghiên cứu không đồng nhất.

Việt Nam: một trường hợp khác

Trong khi phần lớn châu Âu đá không khán giả, V-League 2020 trở lại vào đầu tháng 6/2020 với khán giả trên khán đài, sau khi dịch được kiểm soát trong nước. Hình ảnh khán đài có người ở Việt Nam khi đó được báo chí quốc tế nhắc tới như một trường hợp hiếm. Những đợt dịch sau đó khiến giải phải tạm dừng, đá không khán giả hoặc huỷ ở một số giai đoạn. Tuy vậy, chưa có nhiều nghiên cứu khoa học công bố rộng rãi so sánh lợi thế sân nhà của V-League trong các giai đoạn có và không có khán giả.

Bài học cho người trên khán đài

Thí nghiệm bất đắc dĩ của năm 2020 cho người hâm mộ vài điều để suy nghĩ:

1. Bạn có ảnh hưởng thật. Thay đổi ở hành vi trọng tài là bằng chứng khá thuyết phục rằng tiếng ồn khán đài tác động tới những gì diễn ra trên sân.
2. Nhưng không phải tất cả. Đội mạnh vẫn thắng trên sân trống. Khán đài không bù được chênh lệch trình độ.
3. Bóng đá thiếu khán giả là bóng đá thiếu một phần linh hồn. Câu nói quen thuộc "bóng đá không có cổ động viên thì chẳng là gì" được nhắc lại khắp nơi năm ấy, từ cầu thủ, huấn luyện viên tới chính người xem truyền hình.

Góc nhìn hôm nay

Dữ liệu từ giai đoạn không khán giả vẫn đang được các nhà nghiên cứu khai thác, và chắc chắn sẽ còn những bài báo mới với những kết luận chi tiết hơn. Nếu muốn theo dõi, bạn có thể tìm các bài trên tạp chí Psychology of Sport and Exercise, Journal of Sports Economics hoặc các bài tổng hợp (meta-analysis) về "home advantage COVID-19". Khi đọc, hãy để ý cỡ mẫu, giải đấu được phân tích và cách tác giả định nghĩa lợi thế sân nhà, vì ba điều đó quyết định phần lớn khác biệt giữa các kết luận.