BIRGing (basking in reflected glory, tạm dịch "tắm trong hào quang phản chiếu") là xu hướng tự gắn mình với thành công của người khác, dù mình không góp phần làm nên thành công đó. Khi đội bóng thắng, người hâm mộ mặc áo đội nhiều hơn và nói "chúng ta thắng"; khi đội thua, họ dễ chuyển sang "họ thua". Hiện tượng này được nhà tâm lý học Robert Cialdini và cộng sự mô tả trong một bài báo năm 1976, dựa trên quan sát sinh viên các trường đại học Mỹ sau những trận bóng bầu dục.
Nghiên cứu năm 1976: những chiếc áo ngày thứ Hai
Bài báo của Cialdini, Borden, Thorne, Walker, Freeman và Sloan đăng trên Journal of Personality and Social Psychology năm 1976, với tiêu đề có thể dịch là "Tắm trong hào quang phản chiếu: ba nghiên cứu thực địa (bóng bầu dục)". Nhóm tác giả không làm thí nghiệm trong phòng lab mà ra thẳng giảng đường.
Thí nghiệm thứ nhất: đếm áo
Trong một mùa bóng bầu dục, các trợ lý nghiên cứu ở bảy trường đại học lớn của Mỹ ghi lại xem có bao nhiêu sinh viên mặc áo, đội mũ, đeo huy hiệu có biểu tượng của trường vào ngày thứ Hai sau mỗi trận. Kết quả: sau những trận đội trường thắng, số sinh viên mặc đồ có biểu tượng trường cao hơn rõ so với sau những trận thua.
Thí nghiệm thứ hai: đại từ "chúng ta" và "họ"
Nhóm nghiên cứu gọi điện cho sinh viên, đặt vài câu hỏi rồi hỏi về kết quả trận bóng gần nhất của trường. Họ để ý cách sinh viên kể lại. Khi đội thắng, sinh viên dùng "chúng ta" nhiều hơn ("chúng ta thắng 17–14"). Khi đội thua, họ hay dùng "họ" hơn ("họ thua"). Hiệu ứng này mạnh hơn ở những sinh viên vừa được làm cho cảm thấy thất bại ở một bài kiểm tra kiến thức trước đó trong cuộc gọi, tức là những người đang cần "vá" lại lòng tự trọng.
Nhóm tác giả không nói sinh viên cố tình nói dối hay nịnh. Họ cho rằng đây là cách con người, gần như tự động, quản lý hình ảnh bản thân trước người khác: đứng gần người thắng thì trông mình cũng sáng hơn.
Vì sao con người làm vậy
Giải thích phổ biến nhất xoay quanh lòng tự trọng và hình ảnh xã hội:
- Lòng tự trọng: Gắn mình với một nhóm thành công giúp ta cảm thấy tốt hơn về bản thân. Đây là điểm gặp nhau với thuyết bản sắc xã hội của Tajfel và Turner, cho rằng một phần lòng tự trọng của mỗi người đến từ các nhóm mà họ thuộc về.
- Quản lý ấn tượng: Người khác có xu hướng đánh giá ta qua những gì ta gắn với. Cialdini gọi đây là "liên tưởng": chỉ cần đứng cạnh thành công, dù chẳng có quan hệ nhân quả nào, cũng đủ để người ngoài nhìn ta khác đi.
- Thuộc về: Mặc áo đội vừa thắng là một tín hiệu dễ hiểu với những người xung quanh, tạo cảm giác cùng chung niềm vui.
Ở góc nhìn của cổ động viên, BIRGing là thứ rất quen thuộc. Sau một chiến thắng lớn của đội tuyển, đường phố đầy áo đỏ, trang cá nhân đầy ảnh đại diện mới, những người cả năm không xem bóng đá cũng hô "Việt Nam vô địch". Đó không phải là giả tạo; đó là cách con người tham gia vào niềm vui chung.
BIRGing trên khán đài và ngoài đời
| Biểu hiện | Ví dụ quen thuộc |
|---|---|
| Đại từ | "Chúng ta vô địch rồi", "mình thắng rồi" sau trận thắng |
| Trang phục | Áo đấu, khăn quàng xuất hiện dày đặc ngày hôm sau ở văn phòng, trường học |
| Mạng xã hội | Đổi ảnh đại diện, khung ảnh, đăng lại khoảnh khắc ghi bàn |
| Mua sắm | Doanh số áo đấu, đồ lưu niệm tăng vọt sau một danh hiệu |
| Khán đài | Lượng khán giả tăng mạnh ở những trận sau một chiến thắng lớn |
Hiện tượng không chỉ có trong thể thao. Các nhà nghiên cứu sau này ghi nhận nó trong chính trị (người ta treo biển ủng hộ ứng viên thắng cử lâu hơn biển của ứng viên thua), trong quan hệ với người nổi tiếng, trong niềm tự hào về đồng hương thành đạt.
Những gì nghiên cứu sau này thêm vào
Mặt kia của đồng xu: CORFing
Mười năm sau, năm 1986, Snyder, Lassegard và Ford mô tả chiều ngược lại: CORFing (cutting off reflected failure), tức lùi ra xa khi nhóm thất bại. BIRGing và CORFing thường được nhắc thành một cặp. CORFing có bài riêng, vì nó giải thích nhiều hành vi của khán đài trong những mùa giải tệ.
Ai BIRG nhiều hơn
Các nghiên cứu của Daniel Wann và cộng sự từ thập niên 1990 cho thấy mức độ gắn bó với đội (fan identification) quan trọng. Người hâm mộ gắn bó vừa phải có xu hướng BIRG mạnh khi đội thắng và lùi xa khi đội thua. Người hâm mộ gắn bó rất sâu thì BIRG khi thắng, nhưng ít khi lùi xa khi thua: đội bóng đã là một phần bản sắc của họ, không dễ "cắt" ra được.
Kết quả có còn đúng?
Nghiên cứu năm 1976 có quy mô và phương pháp của thời đó: đếm áo bằng mắt, gọi điện thoại. Các nghiên cứu sau ở nhiều môn và nhiều nước, kể cả những nghiên cứu dùng dữ liệu mạng xã hội, nhìn chung ủng hộ ý tưởng chính, nhưng mức độ hiệu ứng khác nhau tuỳ bối cảnh và cách đo. Không có một "con số BIRGing" chung đúng cho mọi nơi, và bạn nên dè dặt với các bài viết đưa ra phần trăm cụ thể mà không ghi nguồn.
BIRGing có gì xấu không
Bản thân BIRGing là bình thường và phần lớn vô hại. Nó làm cho niềm vui chiến thắng lan rộng, kéo thêm người tới sân, giúp đội bóng có thêm khán giả. Nhưng nó có vài mặt nên để ý:
- Cổ động viên "mùa vụ". Khán đài đầy khi đội thắng, vắng khi đội thua. Cầu thủ cảm nhận rõ điều này.
- Cảm xúc phụ thuộc kết quả. Nếu lòng tự trọng của bạn gắn quá chặt vào kết quả của một đội, mỗi trận thua sẽ nặng nề hơn mức cần thiết.
- Kiêu ngạo với đối thủ. Hào quang phản chiếu đôi khi biến thành chế giễu cổ động viên đội thua, như thể chính mình đã ghi bàn.
Góc nhìn hôm nay: hiểu mình để cổ vũ tốt hơn
Lần tới khi buột miệng "chúng ta thắng rồi", bạn sẽ biết mình đang làm đúng điều mà Cialdini quan sát gần nửa thế kỷ trước. Không có gì phải ngượng. Nhưng hiểu cơ chế này giúp bạn tự hỏi vài câu: mình có ở bên đội cả khi thua không? Mình có đang mượn chiến thắng của đội để coi thường người khác không?
Muốn đọc thêm, bạn có thể tìm cuốn Influence: The Psychology of Persuasion của Robert Cialdini (xuất bản lần đầu năm 1984, đã có bản tiếng Việt với tên Những đòn tâm lý trong thuyết phục), trong đó có phần bàn về sức mạnh của sự liên tưởng, và các bài tổng quan của Daniel Wann về tâm lý người hâm mộ thể thao.
Câu hỏi thường gặp
BIRGing là gì?
BIRGing là viết tắt của "basking in reflected glory", nghĩa là tắm trong hào quang phản chiếu: xu hướng gắn mình với thành công của một nhóm hay người khác dù mình không góp phần. Ví dụ quen thuộc là nói "chúng ta thắng" khi đội bóng mình yêu chiến thắng.
Ai đặt ra khái niệm BIRGing?
Khái niệm được Robert Cialdini và các cộng sự mô tả trong bài báo năm 1976 trên Journal of Personality and Social Psychology, dựa trên quan sát sinh viên các trường đại học Mỹ sau những trận bóng bầu dục.
BIRGing khác CORFing thế nào?
BIRGing là xích lại gần nhóm khi nhóm thành công, còn CORFing là lùi ra xa khi nhóm thất bại. CORFing được Snyder, Lassegard và Ford mô tả năm 1986, và hai khái niệm thường đi thành cặp.
Vì sao đội thắng thì người hâm mộ mặc áo đội nhiều hơn?
Mặc áo đội vừa thắng giúp người hâm mộ gắn mình với thành công, nâng lòng tự trọng và hình ảnh trước người khác. Nghiên cứu năm 1976 cho thấy sinh viên mặc đồ có biểu tượng trường nhiều hơn vào ngày thứ Hai sau trận thắng so với sau trận thua.
BIRGing có phải là xấu không?
Không hẳn. Đó là hành vi bình thường giúp niềm vui lan rộng. Nó chỉ thành vấn đề khi người hâm mộ chỉ xuất hiện lúc đội thắng, hoặc mượn chiến thắng để chế giễu người khác.
