Có bằng chứng khá vững rằng tiếng ồn khán đài khiến trọng tài nghiêng nhẹ về phía đội chủ nhà, chủ yếu trong những tình huống khó phân xử. Thí nghiệm nổi tiếng của Alan Nevill và cộng sự năm 2002 cho thấy trọng tài xem băng hình có tiếng đám đông thổi ít lỗi cho đội khách hơn trọng tài xem cùng băng hình trong im lặng. Các nghiên cứu dữ liệu thật về thời gian bù giờ, thẻ phạt và giai đoạn sân không khán giả năm 2020 cũng chỉ về cùng hướng. Đây là ảnh hưởng vô thức, không phải trọng tài cố tình gian lận.
Thí nghiệm của Nevill năm 2002
Alan Nevill, Nigel Balmer và Mark Williams thiết kế một thí nghiệm đơn giản mà khéo. Họ lấy băng hình một trận Premier League giữa Liverpool và Leicester City, cắt ra hàng chục tình huống tranh chấp, rồi mời một nhóm trọng tài có chứng chỉ xem và quyết định từng tình huống: lỗi của đội nhà, lỗi của đội khách, hay không phạm lỗi.
Điểm mấu chốt: một nửa số trọng tài xem băng hình có tiếng khán giả như bình thường, nửa còn lại xem khi đã tắt tiếng. Kết quả công bố trên tạp chí Psychology of Sport and Exercise:
- Trọng tài nghe tiếng đám đông thổi ít lỗi cho đội chủ nhà hơn so với trọng tài xem không tiếng.
- Quyết định của nhóm có tiếng ồn trùng hợp hơn với quyết định của trọng tài thật trên sân hôm đó, người vốn cũng nghe tiếng khán giả.
- Trọng tài nghe tiếng ồn cũng báo cáo cảm thấy kém chắc chắn hơn về quyết định của mình.
Cách giải thích của nhóm tác giả: tiếng ồn của đám đông, thường là tiếng la ó khi cầu thủ đội nhà bị phạm lỗi, đóng vai trò như một "tín hiệu" giúp trọng tài đánh giá mức độ va chạm. Trong tình huống mập mờ, bộ não dùng tín hiệu đó, và tín hiệu ấy luôn đến từ phía đông người hơn.
Bằng chứng từ dữ liệu trận đấu thật
Thí nghiệm trong phòng có hạn chế: trọng tài xem băng không chịu áp lực thật. Vì thế các nhà kinh tế học và tâm lý học tìm thêm bằng chứng từ dữ liệu thật.
| Nghiên cứu | Dữ liệu | Kết quả chính |
|---|---|---|
| Garicano, Palacios-Huerta và Prendergast (2005) | Giải vô địch Tây Ban Nha | Trọng tài bù giờ nhiều hơn khi đội chủ nhà đang thua một bàn, và ít hơn khi đội chủ nhà đang dẫn một bàn. |
| Sutter và Kocher (2004) | Bundesliga Đức | Phát hiện xu hướng bù giờ tương tự, cùng một số khác biệt trong quyết định phạt đền. |
| Dohmen (2008) | Bundesliga Đức | Thiên lệch về phía chủ nhà nhỏ hơn ở những sân có đường chạy điền kinh bao quanh, nơi khán giả ngồi xa sân hơn. |
| Các nghiên cứu mùa giải không khán giả (2020–2021) | Nhiều giải châu Âu | Chênh lệch thẻ phạt giữa đội khách và đội chủ nhà thu hẹp rõ khi khán đài trống. |
Nghiên cứu của Dohmen đặc biệt đáng chú ý với người trên khán đài: nó gợi ý rằng không chỉ số lượng khán giả, mà cả khoảng cách giữa khán đài và mặt sân cũng ảnh hưởng tới trọng tài. Khán đài càng sát sân, áp lực càng lớn.
Vì sao trọng tài giỏi vẫn bị ảnh hưởng
Quyết định trong tích tắc
Một trọng tài phải ra hàng trăm quyết định mỗi trận, nhiều quyết định trong chưa đầy một giây, từ một góc nhìn không phải lúc nào cũng tốt. Trong điều kiện thiếu thông tin như vậy, con người dựa vào mọi tín hiệu có được, kể cả tiếng ồn xung quanh. Đó không phải là yếu kém mà là cách bộ não xử lý sự không chắc chắn.
Áp lực xã hội
Garicano và cộng sự đặt tên bài báo của họ là "Thiên vị dưới áp lực xã hội". Đứng giữa hàng chục nghìn người cùng la ó, không ai hoàn toàn miễn nhiễm. Tâm lý học xã hội từ lâu đã ghi nhận xu hướng con người điều chỉnh phán đoán theo đám đông.
Không phải ai cũng như nhau
Một số nghiên cứu, như của Boyko và cộng sự (2007) với dữ liệu Premier League, cho thấy mức thiên lệch khác nhau giữa các trọng tài. Kinh nghiệm và đào tạo có thể giúp giảm ảnh hưởng, nhưng không xoá hẳn.
VAR có thay đổi điều này không
Công nghệ hỗ trợ trọng tài video (VAR) được đưa vào nhiều giải từ cuối thập niên 2010 với kỳ vọng giảm sai sót ở những tình huống quyết định: bàn thắng, phạt đền, thẻ đỏ trực tiếp, nhầm người. Trọng tài VAR ngồi trong phòng, không chịu tiếng ồn khán đài trực tiếp, nên về lý thuyết có thể giảm thiên lệch ở những tình huống được xem lại.
Tuy vậy, phần lớn quyết định trong trận, như lỗi thông thường, thẻ vàng, bù giờ, vẫn do trọng tài trên sân đưa ra. Các nghiên cứu về tác động của VAR lên lợi thế sân nhà vẫn còn mới và chưa đi tới kết luận thống nhất.
Vậy khán giả nên nghĩ gì
Hiểu được nghiên cứu này có thể làm bạn nhìn khán đài theo cách khác:
- Bạn có ảnh hưởng thật, nhưng nhỏ và vô thức. Tiếng ồn có thể làm cán cân nghiêng nhẹ trong tình huống mập mờ. Nó không biến một pha va chạm nhẹ thành thẻ đỏ.
- Trọng tài không phải kẻ thù. Nghiên cứu cho thấy họ thường bị ảnh hưởng theo hướng có lợi cho đội chủ nhà. Khi bạn tin trọng tài "bị mua" vì một quyết định bất lợi, hãy nhớ rằng con người vốn dễ nhớ những quyết định chống lại mình và quên những lần được lợi.
- Có ranh giới. Tiếng hò hét, la ó là một phần của khán đài. Xúc phạm, đe doạ, ném đồ vào trọng tài thì không.
Còn với người hâm mộ đội khách, đây là lời giải thích khoa học cho cảm giác quen thuộc "sang sân người ta bị xử ép". Cảm giác đó có cơ sở, nhưng thường được phóng đại.
Góc nhìn hôm nay
Nghiên cứu về khán giả và trọng tài là một trong những ví dụ đẹp về cách khoa học trả lời một câu hỏi mà người hâm mộ tranh cãi hàng trăm năm. Muốn đọc thêm, bạn có thể tìm cuốn Scorecasting (2011) của Tobias Moskowitz và L. Jon Wertheim, trong đó có chương dài về thiên lệch trọng tài, và bài báo gốc của Nevill, Balmer và Williams (2002) với tiêu đề tiếng Anh "The influence of crowd noise and experience upon refereeing decisions in football".
Câu hỏi thường gặp
Khán giả có làm trọng tài thiên vị đội chủ nhà không?
Có bằng chứng cho thấy tiếng ồn khán đài khiến trọng tài nghiêng nhẹ về đội chủ nhà trong những tình huống khó phân xử. Đây là ảnh hưởng vô thức được ghi nhận qua thí nghiệm và dữ liệu trận đấu thật.
Thí nghiệm của Nevill năm 2002 là gì?
Alan Nevill và cộng sự cho các trọng tài xem băng hình tình huống tranh chấp, một nhóm có tiếng khán giả, một nhóm không tiếng. Nhóm nghe tiếng ồn thổi ít lỗi cho đội chủ nhà hơn và cảm thấy kém chắc chắn hơn.
Trọng tài có bù giờ nhiều hơn khi đội nhà đang thua không?
Nghiên cứu của Garicano, Palacios-Huerta và Prendergast (2005) với dữ liệu Tây Ban Nha cho thấy trọng tài bù giờ nhiều hơn khi đội chủ nhà thua một bàn và ít hơn khi đội chủ nhà dẫn một bàn. Kết quả tương tự được ghi nhận ở Đức.
VAR có loại bỏ được thiên vị sân nhà không?
VAR có thể giảm sai sót ở các tình huống được xem lại như bàn thắng, phạt đền, thẻ đỏ. Nhưng phần lớn quyết định trong trận vẫn do trọng tài trên sân đưa ra, và nghiên cứu về tác động của VAR lên lợi thế sân nhà chưa có kết luận thống nhất.
Khán đài gần sân có ảnh hưởng tới trọng tài nhiều hơn không?
Nghiên cứu của Dohmen (2008) với dữ liệu Bundesliga gợi ý là có: ở những sân có đường chạy điền kinh bao quanh, nơi khán giả ngồi xa mặt sân hơn, thiên lệch về phía đội chủ nhà nhỏ hơn. Điều này cho thấy không chỉ số lượng khán giả mà cả khoảng cách cũng quan trọng.
