Cổ động viên mê tín, như mặc lại chiếc áo "may mắn", ngồi đúng chỗ quen, không dám xem khi đội đá phạt đền, vì con người có xu hướng tìm cảm giác kiểm soát trong những tình huống mình không thể kiểm soát. Trận đấu là ví dụ điển hình: bạn quan tâm cực nhiều tới kết quả nhưng chẳng làm được gì để thay đổi nó. Các nghi thức nhỏ giúp giảm lo âu, và phần lớn là vô hại. Chúng chỉ đáng lo khi gây căng thẳng, tốn kém hoặc làm phiền người khác.
Những nghi thức ai cũng nhận ra
Nếu bạn từng xem bóng đá với một nhóm người hâm mộ lâu năm, chắc chắn bạn đã thấy ít nhất vài điều trong danh sách này:
- Mặc lại đúng chiếc áo đã mặc trong trận thắng gần nhất, có khi không giặt.
- Ngồi đúng vị trí trên sofa, đúng ghế ở quán, đúng hàng trên khán đài.
- Không dám nói "chắc thắng rồi" khi đội đang dẫn, sợ "nói gở".
- Quay lưng, nhắm mắt hoặc ra ngoài khi đội đá luân lưu.
- Đi cùng con đường tới sân, ăn cùng một món trước trận.
- Không xem trực tiếp vì "cứ xem là đội thua".
Bóng chày Mỹ có hẳn một quy tắc bất thành văn: khi một cầu thủ ném bóng đang tiến gần tới một trận "no-hitter" (không để đối phương đánh trúng hợp lệ lần nào), đồng đội, bình luận viên và cả khán giả thường tránh nhắc tới, sợ làm hỏng. Gần như môn thể thao nào, ở nước nào cũng có những phiên bản riêng.
Vì sao con người mê tín: các giải thích khoa học
Malinowski và những người đánh cá ở Trobriand
Nhà nhân học Bronisław Malinowski, khi nghiên cứu cư dân quần đảo Trobriand (nay thuộc Papua New Guinea) đầu thế kỷ 20, nhận thấy một điều thú vị. Những người đánh cá trong đầm phá yên tĩnh, an toàn ít dùng nghi lễ ma thuật. Nhưng khi ra khơi xa, nơi nguy hiểm và kết quả bấp bênh, họ thực hiện nhiều nghi lễ hơn hẳn. Ông cho rằng ma thuật xuất hiện ở nơi kiến thức và kỹ năng không đủ để bảo đảm kết quả. Quan sát này được ông trình bày trong tập tiểu luận Magic, Science and Religion (xuất bản năm 1948).
Áp vào khán đài: kết quả trận đấu là điều cổ động viên quan tâm hết mức nhưng hoàn toàn bất lực. Đó chính là "biển khơi" của người hâm mộ.
Skinner và những chú chim bồ câu
Năm 1948, nhà tâm lý học B. F. Skinner công bố thí nghiệm mà ông gọi là "mê tín ở chim bồ câu". Ông cho chim ăn theo những khoảng thời gian cố định, không liên quan gì tới hành vi của chúng. Sau một thời gian, nhiều con hình thành những động tác lặp lại kỳ lạ, như xoay vòng hay gật đầu, như thể chúng tin rằng động tác đó mang thức ăn tới. Skinner cho rằng sự trùng hợp ngẫu nhiên giữa hành động và phần thưởng có thể tạo ra hành vi mê tín. Cách diễn giải này về sau được các nhà nghiên cứu khác bàn lại và bổ sung, nhưng ý tưởng cơ bản vẫn được nhắc tới nhiều.
Chiếc áo may mắn hoạt động theo kiểu tương tự: bạn mặc nó, đội thắng. Bộ não ghi nhận sự trùng hợp, và lần sau bạn lại mặc.
Ảo tưởng kiểm soát
Năm 1975, nhà tâm lý học Ellen Langer mô tả "ảo tưởng kiểm soát": xu hướng con người tin rằng mình có thể ảnh hưởng tới những kết quả thực chất do may rủi quyết định. Nghi thức của cổ động viên cho họ cảm giác mình "góp phần", dù lý trí biết điều đó không có cơ sở.
Mê tín có giúp được gì không
Năm 2010, Lysann Damisch, Barbara Stoberock và Thomas Mussweiler công bố một nghiên cứu trên tạp chí Psychological Science với tiêu đề có thể dịch là "Hãy bắt chéo ngón tay!". Họ cho thấy người tham gia được bảo rằng mình đang dùng "quả bóng may mắn" đánh golf trên thảm tập (putting) tốt hơn nhóm đối chứng, và giải thích rằng niềm tin vào may mắn làm tăng sự tự tin.
Nhưng câu chuyện chưa dừng lại ở đó. Năm 2014, Robert Calin-Jageman và Tracy Caldwell lặp lại các thí nghiệm này với cỡ mẫu lớn hơn và không tìm thấy hiệu ứng tương tự. Đây là một ví dụ của làn sóng "khủng hoảng lặp lại" trong tâm lý học. Kết luận thận trọng: mê tín có thể giúp một số người bớt lo, nhưng bằng chứng nó cải thiện thành tích là không vững.
Với cổ động viên, câu hỏi còn đơn giản hơn: nghi thức của bạn không ảnh hưởng tới trận đấu, vì bạn không ở trên sân. Giá trị duy nhất của nó, nếu có, là giúp bạn thấy dễ chịu hơn trong lúc chờ đợi.
Mặt tốt và mặt không tốt
| Mặt tốt | Mặt không tốt |
|---|---|
| Giảm lo âu, tạo cảm giác có việc để làm | Tự trách mình khi đội thua vì "quên mặc áo" |
| Gắn kết nhóm bạn xem bóng qua những thói quen chung, chuyện vui để kể | Đổ lỗi cho người khác vì "ngồi sai chỗ", "xem là đội thua" |
| Tạo nghi lễ trước trận, giúp người hâm mộ bước vào không khí | Tốn kém, bất tiện (đi đường xa chỉ để đúng "con đường may mắn") |
| Phần lớn vô hại và mang tính hài hước | Có thể gắn với cá cược khi người ta tin mình "có linh cảm" |
Điểm cần để ý nhất là khi nghi thức trở thành gánh nặng: bạn thấy bồn chồn thật sự nếu không làm được, hoặc bạn bắt người khác làm theo. Lúc đó, mê tín không còn giúp giảm lo âu mà tạo thêm lo âu.
Mê tín và lòng trung thành
Có một cách nhìn khác về mê tín của cổ động viên: nó là biểu hiện của sự gắn bó. Người không quan tâm tới đội sẽ không có áo may mắn. Các nghi thức cũng là cách người hâm mộ "tham gia" vào trận đấu khi họ không thể làm gì khác: không đá được, không bắt được bóng, họ giữ chỗ ngồi, giữ chiếc áo, giữ im lặng đúng lúc. Theo nghĩa đó, mê tín là một dạng tình cảm.
Còn câu hỏi rộng hơn vì sao một người lại gắn bó cả đời với một đội bóng đã có bài riêng ở mảng bóng đá; ở đây chỉ cần thấy mê tín là một trong những dấu vết của sự gắn bó ấy.
Góc nhìn hôm nay: giữ nghi thức ở mức vui
Bạn không cần bỏ chiếc áo may mắn. Chỉ cần nhớ vài điều:
- Coi nó như một trò đùa với chính mình, không như quy luật.
- Không bao giờ đổ lỗi cho ai vì "phá vận".
- Giặt áo. Thật đấy.
- Nếu trẻ con trong nhà bắt chước, hãy giải thích bằng giọng vui vẻ rằng đó là thói quen cho vui, đội thắng hay thua là nhờ cầu thủ.
Muốn đọc thêm, bạn có thể tìm cuốn Believing in Magic: The Psychology of Superstition của Stuart Vyse, một cuốn sách phổ thông tổng hợp nhiều nghiên cứu về mê tín, trong đó có cả ví dụ từ thể thao.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cổ động viên hay mê tín?
Kết quả trận đấu là điều cổ động viên rất quan tâm nhưng không thể kiểm soát. Các nghi thức như mặc áo may mắn, ngồi chỗ quen giúp tạo cảm giác kiểm soát và giảm lo âu, giống quan sát của Malinowski về người đánh cá ra khơi xa.
Áo may mắn có thật sự giúp đội thắng không?
Không. Hành động của người xem không ảnh hưởng tới kết quả trên sân. Cảm giác áo "linh" đến từ sự trùng hợp ngẫu nhiên giữa lần mặc áo và lần đội thắng, được bộ não ghi nhớ.
Mê tín có giúp vận động viên thi đấu tốt hơn không?
Nghiên cứu của Damisch và cộng sự năm 2010 cho rằng niềm tin vào may mắn giúp tăng tự tin và thành tích. Tuy nhiên, các thí nghiệm lặp lại năm 2014 với cỡ mẫu lớn hơn không tìm thấy hiệu ứng này, nên kết quả vẫn còn tranh cãi.
Ảo tưởng kiểm soát là gì?
Đây là khái niệm do Ellen Langer mô tả năm 1975, chỉ xu hướng con người tin rằng mình có thể ảnh hưởng tới những kết quả thực chất do may rủi quyết định. Nghi thức của cổ động viên là một ví dụ quen thuộc.
