Hô, hát, vỗ tay cùng hàng nghìn người mang lại cảm giác sướng đặc biệt vì cơ thể và não bộ con người được "lập trình" để thưởng cho việc hành động đồng bộ với nhóm. Các nghiên cứu cho thấy hát, nhảy hay chuyển động cùng nhịp làm người ta thấy gắn bó, tin tưởng nhau hơn, và có thể liên quan tới hệ endorphin, chất giảm đau tự nhiên của cơ thể. Nhà xã hội học Émile Durkheim đã gọi trạng thái cuồng nhiệt khi đám đông cùng làm một việc là "sự sôi sục tập thể" từ năm 1912.
Cảm giác mà ai từng đứng trên khán đài đều biết
Khoảnh khắc người đánh trống gõ nhịp đầu tiên, rồi cả khán đài hô theo. Khoảnh khắc mười nghìn người cùng giơ tay vỗ một nhịp sau bàn thắng. Nhiều người mô tả cảm giác ấy là nổi da gà, nghẹn ở cổ, thấy mình "tan" vào đám đông. Cảm giác này không cần đội thắng mới có: nó có thể đến ngay từ khi đội bước ra sân.
Điều thú vị là cảm giác đó không chỉ có ở sân bóng. Người đi lễ hội, đi hát trong dàn đồng ca, chèo thuyền đồng đội, nhảy múa trong đám cưới đều mô tả trải nghiệm tương tự. Khoa học đã tìm hiểu nó từ nhiều phía.
Durkheim và "sự sôi sục tập thể"
Trong cuốn Các hình thức sơ đẳng của đời sống tôn giáo xuất bản năm 1912, nhà xã hội học Pháp Émile Durkheim mô tả các nghi lễ tập thể của những cộng đồng thổ dân Úc. Ông dùng cụm từ "effervescence collective", thường dịch là sự sôi sục hoặc hưng phấn tập thể, để chỉ trạng thái mà khi một nhóm người cùng tụ họp, cùng hát, cùng chuyển động, mỗi cá nhân cảm thấy mình được nâng lên bởi một sức mạnh lớn hơn bản thân.
Theo Durkheim, chính những khoảnh khắc ấy củng cố cảm giác thuộc về cộng đồng và tạo ra các biểu tượng chung. Hơn một thế kỷ sau, nhiều nhà xã hội học thể thao dùng khái niệm của ông để giải thích khán đài: áo đấu, khăn quàng, bài hát trở thành biểu tượng thiêng liêng của một cộng đồng, và trận đấu là nghi lễ định kỳ.
Đồng bộ làm người ta gắn bó hơn
Thí nghiệm của Wiltermuth và Heath (2009)
Scott Wiltermuth và Chip Heath ở Đại học Stanford công bố trên tạp chí Psychological Science năm 2009 một loạt thí nghiệm với tiêu đề "Đồng bộ và hợp tác". Người tham gia được cho đi bộ cùng nhịp, hát hoặc chuyển động đồng bộ, hoặc làm những việc tương tự nhưng không đồng bộ. Sau đó, họ chơi các bài kiểm tra kinh tế đo mức độ sẵn sàng hợp tác. Nhóm đã chuyển động đồng bộ có xu hướng hợp tác nhiều hơn, kể cả khi việc hợp tác có thể khiến họ thiệt thòi cá nhân.
Nghiên cứu về hát và gắn kết
Nhóm nghiên cứu của nhà nhân chủng học Robin Dunbar ở Đại học Oxford, cùng Eiluned Pearce, Jacques Launay, Bronwyn Tarr và các cộng sự, có nhiều nghiên cứu trong thập niên 2010 về hát và nhảy. Họ thấy những người tham gia lớp học hát cảm thấy gắn bó với nhau nhanh hơn những người học các lớp khác như thủ công hay viết văn. Một số thí nghiệm của nhóm còn cho thấy nhảy đồng bộ làm tăng ngưỡng chịu đau, được dùng như một dấu hiệu gián tiếp cho việc giải phóng endorphin.
Cần lưu ý: đo endorphin trực tiếp ở người là việc khó, nên nhiều nghiên cứu dùng ngưỡng chịu đau làm thước đo gián tiếp. Đây là giả thuyết có bằng chứng hỗ trợ, chưa phải kết luận cuối cùng.
Những gì làm khán đài "hoà" làm một
| Yếu tố | Vai trò |
|---|---|
| Nhịp trống | Cho một mốc chung để mọi người cùng hô, vỗ tay đúng lúc |
| Câu hô ngắn, lặp lại | Dễ nhớ, ai cũng tham gia được ngay, kể cả người lần đầu đến sân |
| Người cầm nhịp (capo, người đánh trống) | Điều phối, chuyển bài, giữ năng lượng |
| Màu áo, khăn giống nhau | Tạo cảm giác "chúng ta" bằng mắt |
| Khoảnh khắc chung | Bàn thắng, pha cứu thua: cảm xúc bùng lên cùng lúc ở mọi người |
Khi tất cả những yếu tố này cùng có mặt, ranh giới giữa "tôi" và "chúng ta" mờ đi. Các nhà nghiên cứu như William Swann và Harvey Whitehouse gọi một dạng mạnh của trạng thái này là "hoà nhập bản sắc" (identity fusion), khi bản sắc cá nhân và bản sắc nhóm gần như hợp nhất.
Mặt trái của sự hoà nhịp
Những gì làm khán đài đẹp cũng có thể bị dùng sai cách. Sức mạnh của đồng thanh không phân biệt câu hô tử tế với câu hô xúc phạm. Một khẩu hiệu kỳ thị, khi được hô theo nhịp trống, cũng mang lại cảm giác gắn kết y hệt cho người hô. Đó là lý do người cầm loa, người đánh trống của hội cổ động viên có trách nhiệm lớn: họ quyết định khán đài sẽ đồng thanh điều gì.
Hoà nhập bản sắc mạnh cũng có thể khiến người ta sẵn sàng làm những việc vì nhóm mà một mình họ sẽ không làm. Phần lớn đó là những việc tốt như đi đường xa cổ vũ, quyên góp giúp đồng đội; nhưng có lúc là xô xát với nhóm khác.
Còn những câu hỏi về mật độ người trên khán đài, chen lấn và an toàn đám đông nói chung là chủ đề của khoa học đám đông, có bài riêng ở mảng khác.
Góc nhìn hôm nay: tận hưởng cảm giác chung một nhịp
Bạn không cần phải là thành viên hội cổ động viên mới tận hưởng được cảm giác này. Vài gợi ý:
- Học trước vài câu hô, bài hát của đội trước khi đến sân. Biết lời giúp bạn tham gia ngay thay vì đứng nhìn.
- Ngồi gần khu cổ động viên nếu bạn muốn hát nhiều; chọn khán đài khác nếu muốn xem yên tĩnh hơn.
- Theo nhịp trống, đừng cố hô nhanh hơn hay to hơn người khác: sức mạnh nằm ở sự đồng đều.
- Không cần đội thắng. Nhiều cổ động viên nói những lần hát hay nhất của họ là khi đội đang bị dẫn.
Nếu muốn đọc thêm, bạn có thể tìm các bài phổ thông của Robin Dunbar về vai trò của âm nhạc và tiếng cười trong gắn kết xã hội, hoặc cuốn Keeping Together in Time (1995) của sử gia William McNeill, bàn về vai trò của chuyển động đồng bộ, từ khiêu vũ tới hành quân, trong lịch sử loài người.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao hát cùng đám đông trên khán đài lại thấy sướng?
Hát và chuyển động đồng bộ với nhiều người làm tăng cảm giác gắn bó và có thể liên quan tới việc giải phóng endorphin. Các nghiên cứu của nhóm Robin Dunbar ở Oxford ghi nhận hát và nhảy cùng nhau giúp người ta gắn kết nhanh hơn.
Sự sôi sục tập thể là gì?
Đây là khái niệm của nhà xã hội học Émile Durkheim trong cuốn sách năm 1912, chỉ trạng thái hưng phấn khi một nhóm người cùng tụ họp, cùng hát, cùng làm một việc. Nhiều nhà nghiên cứu dùng khái niệm này để giải thích không khí khán đài.
Chuyển động đồng bộ có làm người ta hợp tác hơn không?
Thí nghiệm của Wiltermuth và Heath năm 2009 cho thấy người vừa đi bộ, hát hoặc chuyển động đồng bộ có xu hướng hợp tác nhiều hơn trong các bài kiểm tra kinh tế sau đó. Đây là một trong những bằng chứng được trích dẫn nhiều về sức mạnh của đồng bộ.
Hoà nhập bản sắc là gì?
Hoà nhập bản sắc (identity fusion) là trạng thái khi bản sắc cá nhân và bản sắc nhóm gần như hợp nhất, được các nhà nghiên cứu như William Swann và Harvey Whitehouse mô tả. Người ở trạng thái này sẵn sàng làm nhiều việc vì nhóm.
Vì sao người đánh trống quan trọng với khán đài?
Người đánh trống tạo ra một nhịp chung để hàng nghìn người cùng hô, cùng vỗ tay đúng lúc. Không có nhịp chung, tiếng hô dễ lệch và tản đi; có nhịp chung, khán đài đồng bộ hơn, và chính sự đồng bộ ấy tạo ra cảm giác gắn kết mà các nghiên cứu đã mô tả.
