Thuyết bản sắc xã hội của Tajfel và chữ ta trên khán đài

Thuyết bản sắc xã hội của Henri Tajfel và John Turner (1979) cho rằng một phần quan trọng của việc "tôi là ai" đến từ các nhóm mà tôi thuộc về, và con người có nhu cầu thấy nhóm của mình tốt đẹp hơn nhóm khác. Trên khán đài, điều đó biến thành chữ "ta": đội ta, sân ta, màu áo ta. Thuyết này bắt nguồn từ những thí nghiệm "nhóm tối thiểu" của Tajfel đầu thập niên 1970, cho thấy chỉ cần chia người thành hai nhóm theo một tiêu chí vô nghĩa, họ đã bắt đầu ưu ái nhóm mình.

Henri Tajfel và câu hỏi về "chúng ta"

Henri Tajfel (1919–1982) là nhà tâm lý học xã hội sinh ra ở Ba Lan, sau này làm việc chủ yếu ở Đại học Bristol, Anh. Những trải nghiệm của ông trong thời kỳ đầy biến động của châu Âu giữa thế kỷ 20 khiến ông dành cả sự nghiệp cho một câu hỏi: điều gì khiến con người phân chia "chúng ta" và "họ", và vì sao sự phân chia ấy dễ biến thành thiên vị, thậm chí thù địch?

Câu trả lời phổ biến trước đó là xung đột lợi ích: hai nhóm tranh giành tài nguyên thì ghét nhau. Tajfel muốn biết điều tối thiểu cần có để thiên vị nhóm xuất hiện. Nếu không có tranh giành, không có lịch sử thù hằn, không quen biết nhau, người ta có còn thiên vị nhóm mình không?

Thí nghiệm nhóm tối thiểu

Trong các thí nghiệm công bố năm 1970 và 1971 (Tajfel, Billig, Bundy và Flament), những người tham gia là các thiếu niên ở Bristol. Họ được cho xem các bức tranh của hai hoạ sĩ trừu tượng Paul Klee và Wassily Kandinsky, rồi được thông báo là mình thuộc "nhóm thích Klee" hoặc "nhóm thích Kandinsky". Thực tế, việc chia nhóm gần như ngẫu nhiên.

Sau đó, mỗi người được yêu cầu chia điểm thưởng (có thể đổi ra tiền) cho hai người khác mà họ không biết mặt, chỉ biết người đó thuộc nhóm nào. Bản thân họ không được nhận gì từ việc chia này. Kết quả:

• Người tham gia có xu hướng cho người cùng nhóm nhiều điểm hơn người nhóm kia.
• Đáng chú ý hơn, khi được chọn, nhiều người ưu tiên làm sao cho khoảng cách giữa hai nhóm lớn nhất, kể cả khi điều đó làm người cùng nhóm nhận ít hơn mức họ có thể nhận.

Nói cách khác, chỉ một cái nhãn vô nghĩa đã đủ để tạo ra "chúng ta" và mong muốn "chúng ta hơn họ". Không cần tranh giành, không cần lịch sử, không cần quen biết.

Thuyết bản sắc xã hội năm 1979

Từ những kết quả đó, Tajfel cùng học trò John Turner xây dựng thuyết bản sắc xã hội, trình bày đầy đủ trong một chương sách năm 1979. Thuyết mô tả ba quá trình nối tiếp nhau:

Lòng tự trọng là chìa khoá. Theo thuyết này, ta cảm thấy tốt về bản thân một phần vì nhóm của ta tốt. Đó là lý do khi đội thua, người hâm mộ thấy như chính mình bị tổn thương, và vì sao họ tìm mọi cách để nhóm vẫn "hơn" ở một khía cạnh nào đó.

Khi nhóm mình thua kém, ta làm gì

Tajfel và Turner mô tả vài chiến lược mà người ta dùng khi nhóm của mình ở vị thế thấp. Áp vào cổ động viên của một đội đang khó khăn:

1. Rời nhóm: chuyển sang ủng hộ đội khác, hay lặng lẽ không nhận mình là cổ động viên nữa.
2. Sáng tạo xã hội: đổi tiêu chí so sánh. "Đội mình không có danh hiệu, nhưng khán đài mình trung thành nhất", "đội mình nghèo nhưng đá đẹp".
3. Cạnh tranh: cố gắng thay đổi vị thế thật, như góp sức xây dựng đội bóng, kêu gọi khán giả đến sân.

Chiến lược thứ hai giải thích rất nhiều khẩu hiệu và niềm tự hào của các khán đài ở những đội ít danh hiệu: họ không nói về cúp, họ nói về lòng trung thành.

Từ "tôi" sang "chúng ta": thuyết tự phân loại

John Turner sau đó phát triển thêm thuyết tự phân loại (1987), giải thích cách một người chuyển qua lại giữa nhìn mình như một cá nhân và nhìn mình như thành viên nhóm. Trên khán đài, bạn có thể nhận ra sự chuyển đổi này: lúc đi gửi xe, bạn là một người bình thường; khi bước vào khu cổ động viên, khăn quàng lên cổ, tiếng trống vang lên, bạn trở thành "chúng ta". Cùng một người, nhưng ưu tiên, cảm xúc và cả cách nói chuyện đều thay đổi.

Cách hiểu này cũng được dùng để nghiên cứu hành vi đám đông và cách lực lượng an ninh nên ứng xử với các nhóm cổ động viên, một chủ đề thuộc về khoa học đám đông, được bàn ở mảng khác.

Bản sắc xã hội giải thích điều gì về khán đài

• Vì sao màu áo quan trọng đến thế: nó là dấu hiệu phân loại nhanh nhất.
• Vì sao người lạ trở thành bạn trong chín mươi phút: chung nhóm là đủ để tin tưởng, ôm nhau khi ghi bàn.
• Vì sao kết quả trận đấu ảnh hưởng tâm trạng cả tuần: nhóm là một phần của lòng tự trọng.
• Vì sao dễ trượt sang coi thường người khác: nhu cầu "ta hơn họ" có thể bị đẩy quá xa, thành chế giễu, kỳ thị. Phần kình địch giữa các đội có chủ đề riêng.

Điều quan trọng cần nhớ: thuyết bản sắc xã hội không nói thiên vị nhóm là tất yếu dẫn tới thù địch. Tajfel và Turner chỉ ra rằng ưu ái nhóm mình là phổ biến, nhưng thù ghét nhóm khác cần thêm những điều kiện khác như cạnh tranh gay gắt, bất công, lời lẽ kích động.

Góc nhìn hôm nay: chữ "ta" rộng đến đâu

Một trong những ý tưởng hay nhất từ nghiên cứu bản sắc xã hội là: "chúng ta" có thể mở rộng. Cổ động viên hai câu lạc bộ đối đầu nhau ở V-League có thể đứng chung một khán đài, mặc chung một màu áo khi đội tuyển thi đấu. Nhóm lớn hơn bao trùm nhóm nhỏ, và người ta dễ dàng chuyển "ta" sang cấp độ rộng hơn.

Lần tới khi đứng trên khán đài, bạn có thể thử để ý xem chữ "ta" của mình dừng ở đâu: ở hội cổ động viên, ở câu lạc bộ, ở thành phố, ở cả nước, hay ở tất cả những người yêu bóng đá. Câu trả lời có thể thay đổi cách bạn nhìn người đứng ở khán đài đối diện.

Muốn đọc thêm, bạn có thể tìm các giáo trình tâm lý học xã hội phổ thông có chương về quan hệ liên nhóm, hoặc bài báo của Tajfel năm 1970 trên Scientific American với tiêu đề "Experiments in intergroup discrimination".