Trẻ hâm mộ một cầu thủ là chuyện rất tự nhiên và thường có ích: thần tượng thể thao có thể khiến trẻ thích vận động, kiên trì tập luyện và học về tinh thần đồng đội. Vai trò của cha mẹ là đồng hành — tò mò cùng con về cầu thủ ấy, hướng sự ngưỡng mộ vào nỗ lực và cách cư xử của thần tượng thay vì chỉ danh tiếng, và giúp con giữ thăng bằng khi thần tượng thua, chuyển đội, giải nghệ hay mắc sai lầm. Cha mẹ không cần cấm, cũng không cần chạy theo mọi món đồ con đòi mua.
Vì sao trẻ cần thần tượng
Ở tuổi tiểu học và đầu trung học, trẻ bắt đầu tìm hình mẫu bên ngoài gia đình. Một cầu thủ trên sân cỏ có đủ mọi thứ để trở thành hình mẫu: tài năng nhìn thấy được, những khoảnh khắc chiến thắng rõ ràng, chiếc áo số mà bé có thể mặc. Khi bé nói "con muốn giống anh ấy", bé đang tưởng tượng về con người mình muốn trở thành.
Các nhà tâm lý học gọi mối quan hệ một chiều giữa người hâm mộ và người nổi tiếng là quan hệ "cận xã hội" (parasocial), khái niệm do Donald Horton và Richard Wohl đưa ra năm 1956. Người hâm mộ cảm thấy mình hiểu, gần gũi với thần tượng dù thần tượng không biết mình là ai. Ở mức vừa phải, đây là trải nghiệm bình thường, thậm chí lành mạnh, ở mọi lứa tuổi. Với trẻ em, điều cần để ý là sự cân bằng.
Những điều tốt thần tượng thể thao có thể mang lại
- Thích vận động: bé muốn ra sân tập vì muốn đá bóng như anh ấy.
- Hiểu giá trị của tập luyện: qua câu chuyện thần tượng tập từ nhỏ, chấn thương rồi trở lại.
- Tinh thần đồng đội: cầu thủ giỏi nhất cũng cần đồng đội chuyền bóng.
- Kỹ năng đọc, tìm hiểu: bé đọc báo thể thao, tìm hiểu về câu lạc bộ, về đất nước của cầu thủ.
- Chủ đề trò chuyện với bố mẹ, bạn bè.
Những điều cần để ý
| Dấu hiệu | Bạn có thể làm gì |
|---|---|
| Con chỉ quan tâm thần tượng ghi bao nhiêu bàn, kiếm bao nhiêu tiền | Hỏi con về cách anh ấy tập, cách anh ấy cư xử với đồng đội, khán giả |
| Con đòi mua mọi món đồ có hình thần tượng | Chọn cùng con một món có ý nghĩa; nói rõ giới hạn của gia đình |
| Con dành quá nhiều thời gian trên mạng xã hội theo dõi thần tượng | Thoả thuận thời gian dùng màn hình, xem cùng con một phần |
| Con tự so sánh và chê bản thân vì không giỏi như thần tượng | Nhắc con rằng thần tượng cũng từng là đứa trẻ mới tập; không so con với ai |
| Con công kích người chỉ trích thần tượng, kể cả trên mạng | Trò chuyện về tôn trọng ý kiến khác, không xúc phạm ai |
Không cần biến những điều này thành lệnh cấm. Phần lớn chỉ cần trò chuyện đều đặn và để con thấy bạn quan tâm thật sự tới thứ con thích.
Đồng hành: tò mò cùng con
Cách hiệu quả nhất để định hướng sự hâm mộ của con là tham gia cùng. Bạn không cần thành chuyên gia bóng đá. Chỉ cần hỏi:
- "Anh ấy đá vị trí nào? Con thích nhất pha bóng nào của anh ấy?"
- "Anh ấy bắt đầu chơi bóng từ khi nào nhỉ?"
- "Hôm qua anh ấy không được ra sân, con nghĩ anh ấy thấy thế nào?"
- "Con thấy anh ấy cư xử với trọng tài, với đội bạn thế nào?"
Những câu hỏi này dẫn con từ "anh ấy giỏi" tới "anh ấy làm gì để giỏi" và "anh ấy là người thế nào". Cùng con tìm đọc một bài phỏng vấn, xem một đoạn phim tài liệu về cầu thủ ấy — đó là những buổi tối chất lượng hơn nhiều so với cấm đoán.
Khi thần tượng thua, chuyển đội hay giải nghệ
Đây là những lúc trẻ buồn thật sự. Thần tượng đá hỏng phạt đền trong trận quan trọng, chuyển sang đội đối thủ, chấn thương dài hạn, hay giải nghệ. Với trẻ, cảm giác có thể như bị bỏ rơi.
- Công nhận cảm xúc: "Con buồn vì anh ấy chuyển đi. Mẹ hiểu."
- Giải thích bằng ngôn ngữ của con: cầu thủ cũng là người đi làm, có gia đình, có những quyết định cho sự nghiệp.
- Không ép con "chuyển thần tượng" hay bỏ đội. Con có thể tiếp tục yêu cả cầu thủ lẫn đội cũ.
- Nhìn lại những gì đã có: những trận con đã xem, những pha bóng con nhớ.
Khi thần tượng mắc sai lầm
Có lúc thần tượng của con làm điều sai: một hành vi xấu trên sân, một phát ngôn gây tranh cãi, một rắc rối ngoài đời. Bạn không cần giấu, vì con có thể đọc thấy trên mạng. Đây có thể là bài học quý:
- Nói thẳng điều đó là sai, và vì sao sai.
- Phân biệt tài năng với hành vi: "Anh ấy đá bóng rất giỏi, nhưng việc anh ấy làm hôm qua là không đúng."
- Nói về trách nhiệm: người giỏi cũng phải chịu trách nhiệm với việc mình làm.
- Để con tự nghĩ xem mình vẫn hâm mộ điều gì, không hâm mộ điều gì.
Trẻ học được rằng không ai hoàn hảo, và ngưỡng mộ một người không có nghĩa là bênh mọi việc người đó làm.
Gặp thần tượng ngoài đời
Gặp cầu thủ mình yêu thích là giấc mơ của nhiều trẻ. Nếu có dịp — buổi giao lưu, buổi tập mở cửa của câu lạc bộ, ký tặng sau trận — hãy chuẩn bị cho con:
- Xếp hàng, không chen lấn, không giật áo.
- Chào và cảm ơn, kể cả khi cầu thủ vội không ký được.
- Không đuổi theo cầu thủ ra sân bay, khách sạn, nhà riêng. Cầu thủ cũng cần sự riêng tư và nghỉ ngơi.
- Nếu không gặp được, không sao. Con vẫn là người hâm mộ.
Một chữ ký trên chiếc áo cũ có thể là báu vật của con. Nhưng cách con cư xử khi xin chữ ký là thứ bạn có thể tự hào hơn.
Từ thần tượng tới chính con
Đích cuối của việc có thần tượng không phải là con trở thành bản sao của ai. Đích cuối là con tìm thấy điều con muốn hướng tới: chăm chỉ hơn, tự tin hơn, biết làm việc nhóm hơn. Có ngày con sẽ thôi dán ảnh cầu thủ lên tường. Những gì con học được từ việc ngưỡng mộ họ thì ở lại.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ có thần tượng cầu thủ bóng đá có tốt không?
Thường là tốt: thần tượng thể thao có thể khiến trẻ thích vận động, hiểu giá trị tập luyện và tinh thần đồng đội. Cha mẹ nên đồng hành, hướng sự ngưỡng mộ vào nỗ lực và cách cư xử của thần tượng, và giúp con giữ cân bằng thời gian, chi tiêu.
Quan hệ cận xã hội (parasocial) là gì?
Là mối quan hệ một chiều mà người hâm mộ cảm thấy gần gũi, hiểu người nổi tiếng dù người đó không biết mình. Khái niệm do Donald Horton và Richard Wohl đưa ra năm 1956. Ở mức vừa phải, đây là trải nghiệm bình thường.
Thần tượng của con mắc sai lầm thì nói với con thế nào?
Nói thẳng việc đó sai và vì sao, phân biệt tài năng với hành vi, và để con tự nghĩ mình vẫn ngưỡng mộ điều gì. Trẻ học được rằng không ai hoàn hảo và ngưỡng mộ không có nghĩa là bênh mọi việc.
Con buồn vì cầu thủ yêu thích chuyển đội thì làm sao?
Công nhận cảm xúc của con, giải thích rằng cầu thủ cũng có quyết định cho sự nghiệp và gia đình. Không ép con bỏ thần tượng hay bỏ đội; con có thể tiếp tục yêu cả hai.
Có nên cho con mua nhiều đồ có hình thần tượng không?
Không cần đáp ứng mọi đòi hỏi. Chọn cùng con một món có ý nghĩa, như chiếc áo số của cầu thủ, và nói rõ giới hạn chi tiêu của gia đình. Thời gian cùng con tìm hiểu về thần tượng thường đáng giá hơn đồ vật.
