Đi bão là gì: người Việt xuống đường mừng chiến thắng từ đâu ra

Đi bão là cách người Việt mừng một chiến thắng thể thao lớn: ngay sau tiếng còi kết thúc, hàng chục nghìn người đổ ra đường bằng xe máy, cầm cờ, gõ trống, hò reo tới khuya. Hiện tượng này lớn dần từ cuối thập niên 1990, bùng lên thành quy mô cả nước sau chức vô địch AFF Cup 2008 và đạt đỉnh trong mùa đông 2018 với U23 Việt Nam ở Thường Châu. Bài này kể đi bão như một hiện tượng xã hội: nó từ đâu ra, vì sao người Việt ăn mừng theo kiểu ấy, và những đêm nào còn được nhắc mãi.

Đi bão là gì và vì sao gọi là "bão"

Chữ "đi bão" là tiếng lóng, không có trong từ điển cũ. Không ai biết chắc người đầu tiên dùng nó, nhưng nghĩa thì ai cũng hiểu: một đoàn người đông và ồn như một cơn bão quét qua phố. Có người giải thích chữ "bão" lấy từ cảm giác cả thành phố rung lên; có người cho rằng nó đến từ cách nói "bão lòng", niềm vui dâng lên không giữ nổi. Cả hai đều là cách hiểu dân gian, không có tài liệu nào chốt lại.

Điểm đặc trưng của đi bão là nó không có ai tổ chức. Không có ban tổ chức, không có lộ trình, không có giờ giấc. Người ta rời quán cà phê, rời phòng khách, dắt xe ra ngõ và hoà vào dòng người. Đoàn đi bão hình thành tự phát, chạy vòng quanh những con phố trung tâm, quảng trường, bờ hồ, rồi tan dần lúc nửa đêm.

Đi bão cũng gần như chỉ gắn với đội tuyển quốc gia hoặc các đội tuyển trẻ mang danh Việt Nam. Rất hiếm khi một chức vô địch cấp câu lạc bộ khiến cả thành phố xuống đường, trừ một số địa phương có đội bóng gắn chặt với niềm tự hào quê hương. Điều đó cho thấy ở Việt Nam, bóng đá đội tuyển là niềm vui chung của cộng đồng nhiều hơn là bản sắc của một nhóm người hâm mộ.

Từ đâu ra: những đêm đầu tiên

Trước khi có chữ "đi bão", người Việt đã từng xuống đường mừng thể thao, nhưng ở quy mô nhỏ: một khu phố, một làng, một nhóm thanh niên đạp xe quanh sân sau trận. Điều làm đi bão khác đi là sự kết hợp của ba thứ xuất hiện cùng lúc vào cuối thập niên 1990: truyền hình trực tiếp phủ khắp, xe máy trở thành phương tiện phổ biến của gia đình đô thị, và đội tuyển bắt đầu thi đấu thường xuyên ở các giải khu vực.

Nhiều người lớn tuổi ở Hà Nội nhắc tới Tiger Cup 1998, giải do Việt Nam đăng cai, như một trong những lần đầu tiên phố phường thủ đô tràn ngập người ăn mừng sau một trận thắng của đội tuyển ở vòng bán kết. Đến các kỳ Đại hội Thể thao Đông Nam Á đầu những năm 2000, cảnh ấy lặp lại ở nhiều thành phố. Tuy vậy, những ghi chép thời đó chủ yếu là ảnh báo và lời kể; chưa có nghiên cứu nào xác định đêm "đi bão đầu tiên" là đêm nào.

Những đêm đi bão được nhắc mãi

Bảng dưới đây không liệt kê kết quả bóng đá (phần đó thuộc về các bài về đội tuyển), chỉ ghi những mốc mà ở đó cách ăn mừng của khán giả thay đổi hoặc lan rộng hơn.

Đêm cuối tháng 12/2008

Với nhiều người sinh trước năm 1990, đây là đêm đi bão "đúng nghĩa" đầu tiên trong đời. Đội tuyển chờ đợi một danh hiệu khu vực rất lâu, và khi nó đến trên sân Mỹ Đình, phố phường Hà Nội, TP Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Hải Phòng và gần như mọi thị xã đều chật cứng. Ảnh báo chí đêm đó cho thấy cả những người lớn tuổi đứng trên vỉa hè vẫy cờ, chứ không chỉ thanh niên đi xe.

Mùa đông Thường Châu 2018

Điều đặc biệt của đợt này là đi bão diễn ra nhiều đêm liền và cả sau một trận thua. Trận chung kết diễn ra trong tuyết rơi, đội thua sát nút, nhưng người hâm mộ vẫn ra đường vì họ ăn mừng cả một hành trình chứ không chỉ một kết quả. Vài ngày sau, dòng người đón đội về nước kéo dài từ sân bay vào trung tâm thủ đô. Đây là bằng chứng rõ nhất rằng đi bão là chuyện cảm xúc cộng đồng, không đơn thuần là mừng cúp.

Vì sao người Việt ăn mừng bằng cách xuống đường

Niềm vui cần được chia sẻ ngay

Xem bóng đá ở Việt Nam là việc tập thể: cả nhà quây quanh tivi, cả xóm kéo ra quán, cả công ty chiếu màn hình lớn. Khi trận đấu kết thúc, cảm xúc dồn nén suốt chín mươi phút cần chỗ thoát. Ở nước có khí hậu ấm, đường phố là phòng khách chung của cả thành phố, nên chuyện bước ra ngoài để gặp những người cùng vui là tự nhiên.

Xe máy là phương tiện của niềm vui

Ở châu Âu, người hâm mộ ăn mừng bằng cách đổ về một quảng trường và đứng hát. Ở Việt Nam, xe máy biến cuộc ăn mừng thành một dòng chảy: người ta không đứng yên mà đi vòng, gặp đoàn khác, hò reo, rồi lại đi tiếp. Tiếng còi xe, tiếng trống gõ trên yên xe, tiếng hô "Việt Nam vô địch" hoà thành một thứ âm thanh rất riêng mà người nước ngoài thường nhớ khi kể về Việt Nam.

Bản sắc chung lớn hơn bản sắc riêng

Các nhà tâm lý học thể thao gọi hiện tượng người hâm mộ nói "chúng ta thắng" là BIRGing, viết tắt của "đắm mình trong vinh quang được phản chiếu", khái niệm do Robert Cialdini và cộng sự mô tả năm 1976. Đi bão là phiên bản đường phố của nó: trong vài giờ, người lạ chạy xe cạnh nhau hô cùng một câu, cảm thấy mình là một phần của chiến thắng. Đó là lý do người không xem trận vẫn ra đường.

Đi bão thay đổi thế nào qua các năm

• Đạo cụ nhiều hơn: từ lá cờ cầm tay, người ta chuyển sang áo đỏ đồng phục, băng đô, vẽ mặt, loa kẹo kéo, trống nhỏ buộc sau xe.
• Thành phần đa dạng hơn: sau 2018, số phụ nữ, trẻ em đi cùng cha mẹ, người lớn tuổi tham gia tăng rõ.
• Có điện thoại quay trực tiếp: đêm đi bão giờ cũng là đêm phát trực tiếp trên mạng xã hội, cảnh đường phố lan nhanh hơn cả tin trận đấu.
• Có điểm tụ quen thuộc: mỗi thành phố dần có "điểm đi bão" riêng như quanh hồ trung tâm, quảng trường, phố đi bộ. Chính quyền và cảnh sát giao thông cũng chủ động phân luồng ở các điểm này trước mỗi trận lớn.
• Ở cả nước ngoài: cộng đồng người Việt và du học sinh ở một số thành phố châu Á, châu Âu cũng tụ tập ăn mừng, dù quy mô nhỏ.

Mặt trái và luật giao thông

Đi bão không chỉ có niềm vui. Sau mỗi đêm lớn, các tỉnh thành đều ghi nhận tai nạn, có trường hợp tử vong, chủ yếu do phóng nhanh, lạng lách, đi xe khi đã uống rượu bia, ngồi trên nóc ô tô hoặc đứng trên yên xe. Một số nhóm lợi dụng đám đông để đua xe, bốc đầu, gây rối. Những chuyện ấy làm hỏng chính đêm vui mà cả nước chờ đợi.

Cách đi bão an toàn, đúng luật đã có bài riêng trong mục Cổ vũ văn minh. Ở đây chỉ nhắc ngắn những điều không thể bỏ:

• Đội mũ bảo hiểm, kể cả khi chỉ đi vài con phố.
• Không lạng lách, không bốc đầu, không đi ngược chiều, không vượt đèn đỏ.
• Đã uống rượu bia thì không lái xe.
• Không ngồi trên nóc xe, không đứng trên yên, không chở quá số người quy định.
• Nghe theo hướng dẫn phân luồng của cảnh sát giao thông.

Đi bộ ra phố, đứng ở vỉa hè vẫy cờ cũng là đi bão. Nhiều gia đình có trẻ nhỏ chọn cách này và vẫn có một đêm đáng nhớ.

Góc nhìn hôm nay: đi bão như một di sản cảm xúc

Người nước ngoài đến Việt Nam đúng mùa giải lớn thường ngạc nhiên vì cả thành phố bỗng thành một lễ hội không ai lên kế hoạch. Trong nghiên cứu văn hoá, đi bão có thể xếp vào nhóm "nghi lễ tự phát": không có văn bản, không có người giữ luật, nhưng ai cũng biết phải làm gì. Nó cho thấy bóng đá ở Việt Nam gánh một phần vai trò mà ở nơi khác thuộc về lễ hội dân gian.

Nếu bạn muốn tìm hiểu thêm, kho ảnh của các báo lớn như VnExpress, Tuổi Trẻ, Thanh Niên về các đêm tháng 12/2008 và tháng 1/2018 là tư liệu sống động nhất. Đem những bức ảnh ấy đặt cạnh nhau, bạn sẽ thấy đi bão thay đổi ra sao chỉ trong mười năm: từ cờ cầm tay sang áo đồng phục, từ thanh niên sang cả gia đình. Và nếu lần tới bạn xuống đường, hãy là người mang niềm vui về nhà trọn vẹn.