Dạy trẻ thắng không kiêu, thua không giận bắt đầu từ chính cách người lớn cư xử khi đội mình thắng hay thua — trẻ học bằng mắt nhiều hơn bằng tai. Khi đội con cổ vũ thua, hãy gọi tên cảm xúc của con, cho con buồn một lúc, rồi cùng tìm điều đáng nhớ trong trận. Khi thắng, mừng hết mình nhưng vỗ tay cho đối thủ. Những nghi thức nhỏ của thể thao như bắt tay sau trận, vỗ tay tiễn đội bạn là bài học cụ thể nhất để con thấy tinh thần thể thao trông như thế nào.
Trẻ học từ khán đài của bố mẹ
Một đứa trẻ năm tuổi chưa hiểu "tinh thần thể thao" là gì nếu chỉ nghe giảng. Nhưng bé thấy rõ bố đập bàn khi đội nhà thua, mẹ chửi trọng tài, chú hàng xóm bỏ về giữa trận vì tức. Bé cũng thấy bố đứng dậy vỗ tay khi đội bạn ghi một bàn đẹp, mẹ nói "đội kia đá hay thật", cả nhà cười dù đội mình vừa thua.
Nếu bạn đưa con đi sân, xem trận cùng con, thì mỗi trận là một buổi học mà bạn không cần soạn giáo án. Điều bạn làm khi đội mình thua sẽ là điều con làm khi chính con thua — trong một trận bóng ở trường, một cuộc thi vẽ, một lần không được chọn vào đội.
Khi đội con cổ vũ thua
Gọi tên cảm xúc trước, giải thích sau
Nhà tâm lý học John Gottman, trong các nghiên cứu và cuốn sách về nuôi dạy trẻ giàu trí tuệ cảm xúc, đề xuất cách gọi là "huấn luyện cảm xúc": nhận ra cảm xúc của trẻ, coi đó là dịp gần gũi, lắng nghe, giúp trẻ gọi tên cảm xúc, rồi mới cùng tìm cách xử lý. Áp vào chuyện đội bóng thua:
- Nhận ra: bé im lặng, mắt đỏ, đá vào ghế.
- Gọi tên: "Con đang buồn vì đội mình thua phải không? Bố cũng tiếc."
- Cho phép: "Buồn là bình thường. Ai thích đội nào cũng buồn khi đội thua."
- Giới hạn hành vi, không giới hạn cảm xúc: "Con được buồn, được khóc. Nhưng mình không đá ghế, không chửi ai."
- Cùng tìm cách: "Con muốn ngồi yên một lúc hay mình đi ăn kem?"
Những câu nên tránh: "Có gì đâu mà khóc", "Con trai không được khóc", "Lần sau đừng thèm xem nữa". Chúng không làm nỗi buồn biến mất, chỉ dạy bé rằng cảm xúc của mình không được chấp nhận.
Tìm điều đáng nhớ
Khi bé đã dịu, hỏi bé điều gì trong trận làm bé thích. Một pha cứu thua, một bàn gỡ, tiếng hát của khán đài, lúc cả đội chạy về cảm ơn khán giả. Bé sẽ thấy một trận thua vẫn có những khoảnh khắc đẹp — và đó là lý do người ta vẫn đi xem trận tiếp theo.
Không đổ lỗi
Người lớn thua thường đổ cho trọng tài, cho một cầu thủ, cho mặt sân. Trẻ nghe và học theo: lần sau bé thua, bé cũng sẽ tìm ai đó để đổ. Bạn có thể nói "trọng tài thổi pha đó mình thấy tiếc", nhưng tránh biến trọng tài hay một cầu thủ thành "thủ phạm".
Khi đội con cổ vũ thắng
Thắng thì mừng — hét lên, nhảy lên, ôm nhau, hát cùng khán đài. Không cần kiềm chế niềm vui. Bài học nằm ở chỗ niềm vui hướng về đội mình, không hướng vào đối thủ:
| Mừng thắng | Nhạo người thua |
|---|---|
| "Đội mình đá hay quá!" | "Đội kia đá dở quá!" |
| Hát bài của đội mình | Hô khẩu hiệu chế giễu đội bạn |
| Vỗ tay khi đội bạn chào khán giả | La ó, huýt sáo đội bạn |
| Mặc áo đội mình đi học hôm sau | Trêu chọc bạn học cổ vũ đội thua |
Hôm sau đi học, nếu có bạn cùng lớp cổ vũ đội kia, đây là dịp tuyệt vời để bé thực hành: "Hôm qua đội bạn đá cũng hay, nhất là anh thủ môn." Một câu như vậy khó hơn nhiều so với "đội tao thắng", và bé sẽ cần bạn tập cùng ở nhà.
Những nghi thức thể thao để chỉ cho con
Thể thao có sẵn những hành động tượng trưng cho tinh thần tôn trọng đối thủ. Khi xem trận cùng con, chỉ cho con thấy:
- Bắt tay trước và sau trận: trong bóng đá, hai đội bắt tay nhau khi ra sân; trong tennis, hai tay vợt bắt tay ở lưới sau trận dù trận đấu căng thế nào.
- Đổi áo: cầu thủ hai đội đổi áo sau trận — một cách nói "mình tôn trọng bạn".
- Vỗ tay tiễn đội bạn: trong bóng bầu dục rugby, hai đội thường đứng thành hàng vỗ tay cho nhau rời sân.
- Vỗ tay cho thành tích của đối thủ: trong cricket, đội đang phòng ngự thường vỗ tay khi người đánh của đội kia đạt mốc điểm lớn.
- Đỡ đối thủ đứng dậy: cầu thủ kéo người vừa bị mình phạm lỗi dậy, đá bóng ra ngoài khi đối thủ chấn thương.
Hỏi con: "Con thấy anh ấy làm gì kìa? Vì sao anh ấy làm vậy?" Câu trả lời của con sẽ cho bạn thấy con đang hiểu tới đâu.
Đưa bài học về chính trận đấu của con
Khi con đã quen nhìn tinh thần thể thao từ khán đài, bạn có thể nối sang những lần con tự thi đấu, tự thi một cuộc thi ở trường:
- Tập trước ở nhà câu nói với bạn sau trận: "Chúc mừng bạn", "Hôm nay đội bạn chơi hay".
- Thua, con được buồn — bạn nói lại những câu đã nói khi đội bóng thua.
- Thắng, con được vui — nhưng nhắc con nhìn sang bạn đang buồn, và một cái bắt tay có ý nghĩa thế nào.
- Không đánh giá con bằng kết quả, không so con với bạn.
Một thói quen nhỏ có thể giúp: sau mỗi trận — dù con xem hay con chơi — cả nhà nói một điều mình thấy hay ở đội kia. Ban đầu bé sẽ lúng túng. Vài lần sau, bé sẽ tự để ý.
Những phản ứng cần để ý thêm
Buồn, tức sau trận thua là bình thường ở mọi lứa tuổi. Nhưng nếu bé thường xuyên có phản ứng mạnh — đập phá, đánh người, mất ngủ, ủ rũ nhiều ngày chỉ vì một kết quả — đó có thể là dấu hiệu bé đang chịu áp lực ở đâu đó hoặc cần hỗ trợ thêm về cảm xúc. Trò chuyện với thầy cô, và nếu cần, tìm tới chuyên gia tâm lý trẻ em.
Và hãy nhìn lại khán đài nhà mình: bé đang học phản ứng đó từ ai?
Câu hỏi thường gặp
Làm sao dạy trẻ biết chấp nhận thua?
Gọi tên cảm xúc của trẻ, cho trẻ được buồn, đặt giới hạn cho hành vi chứ không cho cảm xúc, rồi cùng tìm điều đáng nhớ trong trận. Quan trọng nhất là người lớn tự làm gương: không đổ lỗi, không giận dữ khi đội mình thua.
Trẻ khóc khi đội bóng yêu thích thua có sao không?
Bình thường. Trẻ đặt nhiều cảm xúc vào đội mình thích, và buồn khi thua là dấu hiệu bé gắn bó. Hãy ngồi cạnh, gọi tên cảm xúc và đừng gạt đi bằng những câu như "có gì đâu mà khóc".
Làm sao dạy trẻ không trêu chọc bạn khi đội mình thắng?
Giúp trẻ phân biệt mừng cho đội mình và nhạo đội thua. Tập trước câu khen đội bạn, chỉ cho trẻ thấy cầu thủ bắt tay, đổi áo, vỗ tay cho nhau. Người lớn trong nhà cũng không chế giễu cổ động viên đội kia.
Tinh thần thể thao là gì, giải thích cho trẻ thế nào?
Là cố gắng hết mình, tôn trọng luật chơi, đối thủ và trọng tài, thắng không kiêu, thua không giận. Với trẻ nhỏ, chỉ vào những hành động cụ thể như bắt tay sau trận, đỡ đối thủ dậy, vỗ tay cho bàn thắng đẹp của đội bạn.
Khi nào phản ứng của trẻ với thua cuộc đáng lo?
Khi trẻ thường xuyên đập phá, đánh người, mất ngủ hoặc ủ rũ nhiều ngày chỉ vì một kết quả. Khi đó nên trò chuyện với thầy cô và cân nhắc tìm chuyên gia tâm lý trẻ em.
