Làn sóng Mexico: World Cup 1986 và tranh cãi ai là người khởi xướng

Làn sóng Mexico là khi từng khối khán giả lần lượt đứng dậy, giơ tay rồi ngồi xuống, tạo thành một con sóng chạy vòng quanh sân. Nó nổi tiếng toàn cầu nhờ World Cup 1986 ở Mexico, khi truyền hình đưa hình ảnh ấy tới khắp thế giới, nên ở Anh và nhiều nước người ta gọi là "Mexican wave". Nhưng ai khởi xướng thì vẫn còn tranh cãi: nhiều người cho rằng nó đã xuất hiện ở các sân Mỹ từ năm 1981.

Làn sóng hoạt động thế nào

Về hình thức thì rất đơn giản: một nhóm người đứng dậy cùng lúc, giơ hai tay lên, rồi ngồi xuống. Người bên cạnh thấy vậy thì đứng dậy theo, chậm hơn một nhịp. Cứ thế, động tác truyền từ khối này sang khối khác. Nhìn từ xa, khán đài như có một con sóng màu sắc lướt qua.

Điểm thú vị là không ai chỉ huy cả con sóng. Mỗi người chỉ cần nhìn người bên cạnh. Đây là ví dụ quen thuộc mà các nhà khoa học dùng để giải thích cách một hành vi lan truyền trong đám đông mà không cần người điều khiển.

Khoa học đã đo con sóng

Năm 2002, nhóm nghiên cứu của Tamás Vicsek, Illés Farkas và Dirk Helbing công bố trên tạp chí Nature một phân tích dựa trên băng ghi hình các làn sóng ở những sân vận động lớn. Họ mô tả khán đài như một "môi trường dễ kích thích", giống cách các nhà khoa học mô tả sự lan truyền của tín hiệu thần kinh hay đám cháy rừng. Một số điều họ ghi nhận:

• Con sóng thường chạy với tốc độ khoảng 12 mét mỗi giây, tức khoảng hai mươi ghế mỗi giây.
• Bề rộng của con sóng vào khoảng sáu tới mười hai mét.
• Thường chỉ cần vài chục người đứng dậy cùng lúc là đủ để khởi động một làn sóng.
• Ở các sân họ phân tích, làn sóng thường chạy theo chiều kim đồng hồ.

Bạn nên đọc các con số này như kết quả của một nghiên cứu cụ thể, trên một tập dữ liệu nhất định, không phải quy luật tuyệt đối. Nhưng chúng giải thích một điều bạn có thể đã thấy: một con sóng chỉ "bắt" được khi đủ đông người khởi động cùng lúc, và đúng vào lúc trận đấu đang chùng xuống.

Ai khởi xướng: những tuyên bố đang cạnh tranh

Không có sử liệu chính thức về "phát minh" một hành vi của đám đông, nên câu chuyện nguồn gốc làn sóng gồm nhiều lời kể khác nhau.

Henderson thường được nhắc nhiều nhất, vì ông là người cổ vũ chuyên nghiệp có tiếng, chuyên khuấy động khán đài bằng trống và giọng nói, và trận đấu ngày 15 tháng 10 năm 1981 có băng truyền hình. Tuy vậy, chuyện ai là "người đầu tiên" vẫn chưa ngã ngũ, và có thể làn sóng đã xuất hiện độc lập ở nhiều nơi.

World Cup 1986: con sóng đi ra thế giới

Nếu nước Mỹ có thể là nơi sinh ra làn sóng, thì Mexico là nơi nó được cả thế giới nhìn thấy. World Cup 1986 diễn ra ở các sân lớn của Mexico, trong đó có sân Azteca ở Thủ đô Mexico, với khán đài rất rộng và đông. Khán giả Mexico làm làn sóng liên tục trong nhiều trận, và các đài truyền hình phát cảnh ấy về châu Âu, châu Á, châu Phi.

Với khán giả nhiều nước, đó là lần đầu thấy cảnh tượng này. Vì vậy, trong tiếng Anh và nhiều ngôn ngữ, nó được gọi theo nơi họ thấy: "làn sóng Mexico". Ở Mexico, người ta gọi đơn giản là "la ola" (con sóng). Đây là ví dụ rõ về việc truyền hình biến một thói quen của một khán đài thành văn hoá chung của khán đài toàn cầu.

Làn sóng ở Việt Nam

Khán giả Việt Nam cũng quen với làn sóng, nhất là trong những trận đội tuyển đá ở Sân vận động Quốc gia Mỹ Đình (Hà Nội) hay các sân lớn khác, khi khán đài kín chỗ. Con sóng ở sân đông người thường chạy nhiều vòng, có lúc chậm lại ở khu có ít người hưởng ứng, rồi lại được khu khác "đẩy" đi tiếp. Ở các nhà thi đấu trong nhà, như khi xem bóng chuyền hay futsal, làn sóng cũng xuất hiện, dù vòng chạy ngắn hơn.

Làn sóng nên làm lúc nào, không nên lúc nào

Không phải ai cũng thích làn sóng. Ở bóng chày Mỹ, đã có lúc cầu thủ và khán giả lâu năm phàn nàn rằng làn sóng làm mất tập trung, nhất là khi trận đấu đang ở thời điểm quyết định. Ở bóng đá, khán giả cuồng nhiệt ở khu đứng sau khung thành thường không tham gia, vì họ đang hát theo nhịp riêng.

Mấy điều nên nhớ khi bạn muốn góp phần vào làn sóng:

• Chọn lúc trận đấu chùng. Lúc bóng chết, nghỉ giữa hiệp, hoặc khi trận đã ngã ngũ. Không bắt đầu sóng khi đội nhà đang tấn công hay đang phòng ngự căng thẳng.
• Không làm đổ đồ của người khác. Khi đứng bật dậy, để ý ly nước, điện thoại, đồ ăn trên tay.
• Đừng bắt người khác phải đứng. Người cao tuổi, người bế con nhỏ, người đang đau chân có thể không muốn tham gia. Con sóng vẫn đi qua được.
• Không ném đồ lên khi giơ tay. Ở nhiều nơi, khán giả tung giấy, cốc nhựa theo làn sóng. Điều này làm bẩn khán đài và có thể rơi trúng người bên dưới.
• Ở khu ban công, khán đài dốc, đứng dậy cẩn thận, giữ thăng bằng, không chồm người qua lan can.

Vì sao làn sóng làm người ta thích thú

Làn sóng là một trong số ít cách cổ vũ mà ai cũng làm được, không cần thuộc bài hát, không cần dụng cụ, không cần biết luật. Trẻ em thích nó vì nó giống một cuộc chơi chung của cả sân. Người lạ ngồi cạnh nhau bỗng phối hợp với nhau. Các nhà tâm lý học xã hội hay nhắc tới cảm giác "hoà nhịp" khi đông người cùng làm một động tác: nó tạo ra cảm giác thuộc về một nhóm lớn. Chủ đề này được bàn kỹ hơn trong các bài về tâm lý học cổ động viên.

Góc nhìn hôm nay: tự quan sát một làn sóng

Lần tới đi sân, bạn có thể thử làm một "nhà nghiên cứu nghiệp dư":

• Để ý con sóng bắt đầu từ đâu: thường là khu có nhóm thanh niên hoặc trẻ em đông.
• Đếm xem con sóng chạy hết một vòng sân mất bao lâu.
• Xem nó chạy chiều nào, có giống kết quả của nhóm Vicsek không.
• Để ý chỗ con sóng "chết": thường là khu khán đài khách, khu ghế VIP hoặc khu ít người.

Nếu muốn đọc thêm, bạn có thể tìm bài báo "Mexican waves in an excitable medium" trên Nature năm 2002, hoặc các bài phỏng vấn "Krazy George" Henderson trên báo Mỹ, nơi ông kể lại câu chuyện của mình.