Báo cáo Taylor, công bố bản cuối tháng 1 năm 1990, khuyến nghị các sân thuộc những hạng đấu cao nhất nước Anh chuyển sang toàn ghế ngồi, bỏ hàng rào quây khán giả và đặt an toàn đám đông lên trước mọi thứ. Từ đó, khán đài đứng biến mất khỏi bóng đá đỉnh cao Anh gần ba mươi năm. Tới năm 2022, khu đứng an toàn với ghế có thanh chắn mới được phép trở lại ở Premier League và Championship, theo giấy phép và điều kiện chặt chẽ.
Bài này không kể lại thảm hoạ dẫn tới báo cáo. Nó tập trung vào câu hỏi mà người ngồi trên khán đài nào cũng nên biết: một khán đài an toàn được thiết kế thế nào, và vì sao khu đứng được quay lại theo cách khác.
Báo cáo Taylor là gì
Sau thảm hoạ ở sân Hillsborough (Sheffield) tháng 4 năm 1989, chính phủ Anh giao cho thẩm phán Peter Taylor điều tra. Ông đưa ra một báo cáo tạm thời năm 1989 và báo cáo cuối cùng tháng 1 năm 1990. Bản cuối không chỉ xét một sự kiện mà rà soát cả tình trạng sân bóng nước Anh: khán đài cũ kỹ, nhà vệ sinh tồi tệ, lối thoát hẹp, hàng rào sắt, cách quản lý đám đông lạc hậu.
Khuyến nghị nổi tiếng nhất là chuyển sang sân toàn ghế ngồi (all-seater) cho các câu lạc bộ ở hai hạng cao nhất. Sau đó luật và quy định được ban hành để thực thi, và các sân hạng cao phải hoàn thành chuyển đổi trong vài năm đầu thập niên 1990. Scotland cũng áp dụng yêu cầu tương tự cho giải hạng cao nhất của mình. Các hạng thấp hơn được giữ khán đài đứng nếu đáp ứng tiêu chuẩn an toàn.
Taylor không chỉ nói về ghế
Điều ít người nhớ: Taylor viết rằng chỗ ngồi tự nó không đảm bảo an toàn, nhưng là cách tốt nhất để kiểm soát số người và vị trí của từng người. Báo cáo cũng nhấn mạnh việc bỏ hàng rào quây khán giả, cải thiện cửa vào, tính lại sức chứa thực tế, đào tạo người điều hành và nâng cấp tiện nghi cơ bản. Ông cũng bày tỏ mong muốn giá vé không bị đẩy lên quá cao khi các câu lạc bộ cải tạo sân, một điều mà về sau nhiều cổ động viên cho rằng đã không được giữ.
Khán đài an toàn được thiết kế thế nào
Ở Anh, hướng dẫn kỹ thuật chính cho sân thể thao là cuốn Guide to Safety at Sports Grounds, thường gọi là "Green Guide" vì bìa màu xanh, do cơ quan an toàn sân thể thao của Anh (Sports Grounds Safety Authority, trước đây là Football Licensing Authority) biên soạn và cập nhật. Không cần đi vào công thức, bạn có thể hiểu khán đài an toàn qua mấy ý chính:
Sức chứa tính từ điều kiện thật, không chỉ từ diện tích
Sức chứa an toàn của một khu không chỉ là số mét vuông chia cho số người. Nó bị điều chỉnh theo tình trạng vật lý của khán đài (bậc có hỏng không, lối đi có rõ không) và theo năng lực quản lý (có đủ người điều hành, camera, hệ thống liên lạc không). Một khu bậc cũ, quản lý kém sẽ được cấp sức chứa thấp hơn hẳn diện tích cho phép.
Không có "chuồng"
Trước năm 1989, nhiều khán đài đứng ở Anh bị chia thành các ô bằng hàng rào sắt, cả phía trước lẫn hai bên, để tách nhóm cổ động viên và chống tràn xuống sân. Khi một ô quá tải, người bên trong không có đường thoát. Thiết kế hiện đại tránh hoàn toàn kiểu ô kín này: phía trước khán đài thường là rào thấp hoặc hào, và mỗi khu luôn có lối thoát rõ ràng.
Thanh chắn đặt đúng chỗ, đúng sức chịu
Ở khu đứng, thanh chắn ngang (crush barrier) giúp chặn lực dồn của đám đông từ trên xuống. Khoảng cách giữa các thanh, chiều cao và sức chịu của từng thanh được tính toán và kiểm định định kỳ. Thanh chắn yếu hoặc đặt sai chỗ có thể biến từ thứ bảo vệ thành thứ nguy hiểm.
Tầm nhìn và độ dốc
Mỗi hàng ghế phải đủ cao hơn hàng trước để bạn nhìn qua đầu người phía trước. Kỹ sư dùng một chỉ số gọi là "C-value" để đo điều này. Khán đài càng dốc, tầm nhìn càng tốt và âm thanh càng dội về sân, nhưng độ dốc có giới hạn để lên xuống an toàn. Đó là lý do các khán đài mới thường dốc hơn khán đài cũ, và cũng là lý do lối đi giữa các hàng ghế phải có tay vịn.
Thoát người trong vài phút
Một khán đài tốt phải cho phép mọi người rời chỗ ngồi ra tới khu an toàn trong thời gian giới hạn khi có sự cố, và phải có kế hoạch riêng cho trường hợp cháy. Số lượng và độ rộng lối thoát, cầu thang, cửa ra đều được tính theo số người. Các cửa ra phải mở được từ bên trong, có người trực, và không bao giờ bị khoá trong lúc có khán giả.
Khu đứng an toàn quay lại: ghế có thanh chắn
Nhiều cổ động viên Anh tiếc khán đài đứng, và thực tế là ở nhiều khu "toàn ghế", người ta vẫn đứng suốt trận, đứng trên ghế, điều mà chính Green Guide coi là không an toàn. Giải pháp được đưa ra là ghế có thanh chắn (rail seating): mỗi hàng có một thanh ngang cao ngang thắt lưng, ghế gập được. Ở trận cần ghế (ví dụ một số giải châu Âu), ghế được hạ xuống; ở trận cho phép đứng, ghế khoá lại và mỗi người đứng sau một thanh chắn, đúng một chỗ.
| Kiểu khán đài | Ưu điểm | Hạn chế |
|---|---|---|
| Bậc đứng truyền thống | Rẻ, nhiều người, không khí sôi động | Khó kiểm soát số người từng khu, đám đông dồn theo dòng |
| Toàn ghế ngồi | Mỗi người một chỗ, dễ đếm, dễ thoát | Người vẫn đứng lên ghế ở khu cổ động viên cuồng nhiệt; giảm sức chứa |
| Ghế có thanh chắn | Mỗi người một chỗ đứng có thanh chắn trước mặt; chuyển đổi được giữa đứng và ngồi | Cần đầu tư, giấy phép và quản lý chặt |
Các mốc trở lại
- Đức là hình mẫu được nhắc nhiều nhất: nhiều sân Bundesliga có khu đứng lớn chuyển đổi được, ví dụ khán đài phía nam của sân Dortmund. Bạn có thể đọc thêm ở bài về "Bức tường vàng".
- Celtic Park (Glasgow) mở khu ghế có thanh chắn năm 2016, khu đầu tiên kiểu này ở giải hạng cao nhất của Anh quốc.
- Anh: từ ngày 1 tháng 1 năm 2022, các câu lạc bộ ở Premier League và Championship được phép mở khu đứng có giấy phép, sau một giai đoạn thử nghiệm ở một số sân. Từ đó, ngày càng nhiều câu lạc bộ lắp ghế có thanh chắn ở các khu cổ động viên.
Một điểm cần nói rõ: "khu đứng an toàn" ngày nay vẫn giữ nguyên nguyên tắc của Taylor. Mỗi người có một vị trí xác định theo vé, có thanh chắn trước mặt, không có ô kín, và khu vực được cấp phép, kiểm tra như mọi phần khác của sân.
Bài học cho khán đài Việt Nam
Nhiều sân ở Việt Nam có khán đài ghế nhựa gắn trên bậc bê tông, hoặc bậc trống không có ghế ở một số khu. Một số nguyên tắc từ Báo cáo Taylor và Green Guide áp dụng được cho bất cứ đâu, kể cả với người đi xem:
- Ngồi đúng chỗ ghi trên vé. Sức chứa từng khu được tính theo số chỗ; dồn sang khu khác là làm khu đó quá tải.
- Không đứng trên ghế, không ngồi ở lối đi, cầu thang. Lối đi là đường thoát của người khác.
- Không trèo lên lan can, rào chắn. Chúng được thiết kế để chặn, không phải để chịu sức nặng của người đứng lên.
- Khi thấy chen chúc bất thường, hãy lùi ra, báo cho nhân viên an ninh hoặc tình nguyện viên gần nhất, thay vì cố len tới.
- Nhớ lối ra gần chỗ mình ngồi ngay khi vào sân.
Phần khoa học về đám đông nói chung, như mật độ người hay cách tránh chen lấn, được bàn ở các bài chuyên về an toàn đám đông. Ở đây chỉ cần nhớ: khán đài an toàn là kết quả của thiết kế, quản lý và cả cách mỗi khán giả cư xử.
Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu thêm
- Báo cáo Taylor (bản cuối, 1990) có thể tìm đọc trên các kho lưu trữ tài liệu chính phủ Anh.
- Green Guide và các hướng dẫn về khu đứng an toàn được đăng trên trang của Sports Grounds Safety Authority.
- Sách của Simon Inglis về sân bóng Anh và châu Âu giải thích rất rõ khán đài đã thay đổi thế nào qua từng thời kỳ.
- Khi đi xem ở Anh hoặc Đức, bạn có thể tìm vé khu đứng an toàn để tự cảm nhận khác biệt giữa đứng sau một thanh chắn và đứng trên bậc trống.
Câu hỏi thường gặp
Báo cáo Taylor là gì?
Báo cáo Taylor là kết quả điều tra của thẩm phán Peter Taylor sau thảm hoạ Hillsborough năm 1989, bản cuối công bố tháng 1 năm 1990. Báo cáo khuyến nghị sân toàn ghế ngồi ở các hạng đấu cao nhất nước Anh, bỏ hàng rào quây khán giả và cải thiện toàn diện việc quản lý an toàn sân.
Vì sao sân bóng ở Anh chỉ có ghế ngồi?
Sau Báo cáo Taylor, các câu lạc bộ ở những hạng đấu cao nhất phải chuyển sang toàn ghế ngồi để kiểm soát số người và vị trí từng khán giả. Từ năm 2022, Premier League và Championship được phép mở khu đứng an toàn có giấy phép, thường là ghế có thanh chắn.
Ghế có thanh chắn (rail seating) là gì?
Đó là hàng ghế gập có một thanh ngang cao ngang thắt lưng phía trước mỗi hàng. Khi cho phép đứng, ghế khoá lại và mỗi người đứng ở một chỗ xác định sau thanh chắn. Khi cần, ghế được hạ xuống để thành khán đài ngồi.
Green Guide là gì?
Green Guide là tên thường gọi của cuốn Guide to Safety at Sports Grounds, hướng dẫn kỹ thuật về an toàn sân thể thao ở Anh. Sách quy định cách tính sức chứa, thiết kế lối thoát, thanh chắn, tầm nhìn và nhiều yêu cầu khác.
Các sân hạng thấp ở Anh còn khán đài đứng không?
Còn. Yêu cầu toàn ghế ngồi chỉ áp dụng cho các hạng đấu cao nhất, nên nhiều sân hạng thấp vẫn giữ khu đứng bậc bê tông, miễn là đạt tiêu chuẩn an toàn và được cấp phép.
